Socjopata a psychopata - kto to jest i czym się różnią?

„To socjopata”, „zachowuje się jak psychopata” - te słowa padają w kłótniach, recenzjach seriali kryminalnych i rozmowach o trudnych szefach. W psychiatrii i psychologii sprawa jest bardziej złożona: ani „socjopatia”, ani „psychopatia” nie są dziś samodzielnymi rozpoznaniami w klasyfikacjach ICD-10 i DSM-5. Wyjaśniamy, skąd wzięły się te pojęcia, czym jest osobowość dyssocjalna i czym różni się psychopata od socjopaty.

Socjopata - kto to jest?

Słowo „socjopata” ma prawie stuletnią historię. W Stanach Zjednoczonych duże znaczenie miała koncepcja socjopaty przedstawiona przez Partridge'a w 1930 roku - termin ten trafił w 1952 roku do pierwszego wydania klasyfikacji DSM. Powstawał w czasie, gdy pojęcie psychopatii było szeroko krytykowane: już w 1923 roku nazwano je „koszem na śmieci, do którego wrzucono najróżniejsze rzeczy”, a w kolejnych dekadach psychiatrzy po obu stronach Atlantyku niemal jednogłośnie zarzucali mu niejednoznaczność (Schirmann, 2014).

Klinicyści opisywali też osoby, które mają część cech psychopatii - głównie rozhamowanie i skłonność do zachowań eksternalizacyjnych - ale nie mieszczą się w tym konstrukcie. Nazywano je psychopatami wtórnymi. Późniejsi teoretycy odróżniali psychopatów pierwotnych, u których zakładano wrodzony deficyt emocjonalny, od wtórnych, u których podstawowe kompetencje emocjonalne nie rozwinęły się z powodu traumatycznych doświadczeń w relacjach z innymi. Popularny był pogląd, że psychopatia pierwotna i wtórna mają zupełnie inne podłoże genetyczne i środowiskowe, a autorzy jednej z nowszych prac sugerują, że osoby z drugiej grupy trafniej byłoby nazywać socjopatami w rozumieniu Lykkena (Lehmann i in., 2019). Echo tego podziału słychać w powiedzeniu, że „psychopatą się rodzi, a socjopatą się zostaje” - to jednak duże uproszczenie, o czym piszemy niżej.

W klasyfikacji ICD-10 oba potoczne słowa trafiają pod ten sam kod. Rozpoznanie F60.2, czyli osobowość dyssocjalna, obejmuje m.in. osobowość amoralną, antysocjalną, psychopatyczną i socjopatyczną (WHO, 2019).

Psychopatia - co to jest?

Ważnym momentem w historii tego pojęcia była propozycja Herveya Cleckleya z lat 40. XX wieku: wyraźnie oddzielił on psychopatię od przestępczości. Według niego psychopatię definiuje nie łamanie prawa, lecz zestaw cech osobowości związanych z brakiem emocji - brak nerwowości, brak wyrzutów sumienia i wstydu, niezdolność do miłości, płytkie reakcje uczuciowe - połączony z pozorami normalności, takimi jak powierzchowny urok i dobra „inteligencja”. Z tego ujęcia wynika, że nie każdy przestępca jest psychopatą i nie każdy psychopata jest przestępcą (Sanz-García i in., 2021).

Koncepcja Cleckleya wpłynęła na prace Roberta Hare'a, autora opublikowanej w 1991 roku skali PCL-R (ang. Psychopathy Checklist-Revised), uznawanej za „złoty standard” oceny psychopatii w kontekście sądowym i więziennym. PCL-R składa się z 20 pozycji ocenianych na podstawie częściowo ustrukturyzowanego wywiadu, akt i innych źródeł informacji. Wynik mieści się w przedziale 0-40, a najczęściej stosowanym progiem jest 30 punktów. Ponieważ narzędzie powstało i zostało zweryfikowane w populacji więziennej, większą wagę przywiązuje do przestępczości i społecznie dewiacyjnego stylu życia niż pierwotna koncepcja Cleckleya (Sanz-García i in., 2021).

Hare i Neumann (2009) piszą, że psychopatię powszechnie uznaje się za zaburzenie osobowości, na które składa się zespół cech i zachowań interpersonalnych, emocjonalnych, związanych ze stylem życia oraz antyspołecznych. Należą do nich m.in. wielkościowość, egocentryzm, skłonność do oszukiwania, płytkie emocje, brak empatii lub wyrzutów sumienia, nieodpowiedzialność, impulsywność i skłonność do łamania norm społecznych.

Ile osób ma wyraźnie nasilone cechy psychopatyczne? Metaanaliza badań z populacji ogólnej oszacowała ten odsetek na 4,5%, ale wynik zależał od płci (wyższy u mężczyzn), rodzaju próby (wyższy w próbach z organizacji niż w próbach środowiskowych i studenckich) i użytego narzędzia. Przy zastosowaniu PCL-R częstość wynosiła zaledwie 1,2% (Sanz-García i in., 2021).

Psychopatia nie jest odrębnym rozpoznaniem ani w ICD-10, ani w DSM-5. DSM-5 w alternatywnym modelu zaburzeń osobowości opisuje ją jako odrębny wariant antyspołecznego zaburzenia osobowości, cechujący się brakiem lęku i strachu oraz śmiałym stylem interpersonalnym, który może maskować nieprzystosowawcze zachowania, np. oszustwa (Münch i in., 2020).

Osobowość dyssocjalna i antyspołeczne zaburzenie osobowości

ICD-10 opisuje osobowość dyssocjalną jako zaburzenie osobowości, w którym występuje lekceważenie zobowiązań społecznych i bezduszna obojętność wobec uczuć innych, a zachowanie wyraźnie rozmija się z obowiązującymi normami. Zachowania tego nie zmieniają łatwo negatywne doświadczenia, w tym kary. Pojawia się niska tolerancja frustracji i niski próg wyładowania agresji, łącznie z przemocą, a także skłonność do obwiniania innych lub podawania wiarygodnie brzmiących racjonalizacji zachowań, które prowadzą do konfliktu ze społeczeństwem (WHO, 2019).

W DSM-5 odpowiednikiem jest antyspołeczne zaburzenie osobowości. Jego istotą jest utrwalony wzorzec lekceważenia i naruszania praw innych, obecny od 15. roku życia i przejawiający się co najmniej trzema z siedmiu cech:

• niedostosowanie do norm społecznych dotyczących zachowań zgodnych z prawem, czyli powtarzające się czyny będące podstawą do zatrzymania,
• nieuczciwość: powtarzające się kłamstwa, posługiwanie się fałszywymi nazwiskami, oszukiwanie innych dla korzyści lub przyjemności,
• impulsywność lub niezdolność do planowania,
• drażliwość i agresywność, widoczne w powtarzających się bójkach lub napaściach,
• lekkomyślne lekceważenie bezpieczeństwa własnego lub innych,
• stała nieodpowiedzialność, np. w pracy lub w wywiązywaniu się ze zobowiązań finansowych,
• brak wyrzutów sumienia - obojętność albo racjonalizowanie tego, że kogoś się skrzywdziło, źle potraktowało lub okradło.

Osoba musi mieć co najmniej 18 lat, przed 15. rokiem życia musiały u niej wystąpić objawy zaburzeń zachowania, a zachowania antyspołeczne nie mogą pojawiać się wyłącznie w przebiegu schizofrenii lub choroby afektywnej dwubiegunowej. Jak w przypadku każdego zaburzenia osobowości, cechy te muszą być nieelastyczne, nieprzystosowawcze i trwałe oraz powodować istotne pogorszenie funkcjonowania lub cierpienie (Münch i in., 2020).

Szacuje się, że antyspołeczne zaburzenie osobowości w ciągu życia dotyczy 1-4% populacji, a w ciągu ostatnich 12 miesięcy 0,2-3,3%. U mężczyzn rozpoznaje się je 3-5 razy częściej niż u kobiet (Werner i in., 2015). Zaburzenie zaczyna się wcześnie, zwykle do 8. roku życia. W dzieciństwie diagnozuje się zaburzenie zachowania, a po ukończeniu 18 lat rozpoznanie zmienia się na antyspołeczne zaburzenie osobowości, jeśli zachowania antyspołeczne się utrzymują (Black, 2015).

ICD-11 odchodzi od listy typów osobowości. Najpierw ocenia się, czy występuje zaburzenie osobowości i jak bardzo jest nasilone, a następnie opisuje dominujące cechy w pięciu domenach: negatywnej afektywności, oderwania, rozhamowania, dyssocjalności i anankastyczności; dodatkowo można określić wzorzec borderline. Dyssocjalność to lekceważenie praw i uczuć innych, obejmujące egocentryzm (np. roszczeniowość, wielkościowość, oczekiwanie podziwu) oraz brak empatii (np. oszukiwanie, manipulowanie, wykorzystywanie innych, bezwzględność, agresję fizyczną) (Bach i First, 2018). W tym ujęciu cechy kojarzone z narcyzmem i cechy antyspołeczne należą do tej samej domeny. Szerzej piszemy o narcyzmie w osobnym artykule.

Czym się różni psychopata od socjopaty?

• Status pojęć. „Socjopata” to dziś określenie potoczne i historyczne, a „psychopatia” - konstrukt badawczy, mierzony m.in. skalą PCL-R. W ICD-10 oba mieszczą się w kategorii osobowości dyssocjalnej.
• Zakres cech. Kryteria antyspołecznego zaburzenia osobowości dotyczą głównie zachowań szkodliwych dla innych. Psychopatia mierzona PCL-R obejmuje znacznie więcej objawów interpersonalnych i emocjonalnych (Münch i in., 2020).
• Nakładanie się. Niemal wszystkie osoby z bardzo wysokim wynikiem w skali psychopatii spełniają kryteria antyspołecznego zaburzenia osobowości, ale tylko niewielka część osób z tym zaburzeniem spełnia kryteria psychopatii (Werner i in., 2015).
• Geny i środowisko. Podział na psychopatów „z urodzenia” i socjopatów „z wychowania” jest uproszczeniem. Według omawianej przez Werner i współpracowników metaanalizy badań genetyki zachowania za zmienność zachowań antyspołecznych odpowiadały czynniki genetyczne addytywne (32%) i nieaddytywne (9%), środowisko wspólne (16%) oraz środowisko niewspólne (43%) (Werner i in., 2015).

Aspołeczny to nie to samo co antyspołeczny

W potocznej polszczyźnie słowo „aspołeczny” bywa używane w znaczeniu „unikający ludzi”. Taka osoba może być introwertyczna, nieśmiała albo zmagać się z lękiem społecznym - i nie ma to nic wspólnego z lekceważeniem praw innych. Antyspołeczność w sensie klinicznym to utrwalony wzorzec nieliczenia się z zasadami i uczuciami innych. Więcej przeczytasz na stronach aspołeczność i fobia społeczna oraz w artykule introwertyk - cechy, zalety i wyzwania.

Socjopata - cechy, które warto traktować poważnie

Lista cech z internetu kusi, by „zdiagnozować” byłego partnera, szefa czy członka rodziny. Rozpoznanie zaburzenia osobowości wymaga jednak całościowej oceny specjalisty: wywiadu, poznania historii życia i wykluczenia innych wyjaśnień, np. z użyciem ustrukturyzowanego wywiadu klinicznego SCID-5-PD. Nawet ocena psychopatii skalą PCL-R wymaga wywiadu i przejrzenia dokumentacji (Werner i in., 2015). Etykieta przyklejona na podstawie artykułu może skrzywdzić, a niczego nie zmienia w sytuacji osoby, której dzieje się krzywda.

Dla Twojego bezpieczeństwa ważniejsze od etykiety są konkretne zachowania. Sygnałem ostrzegawczym w relacji może być m.in.:

• powtarzające się kłamstwa i manipulowanie dla własnej korzyści,
• lekceważenie Twoich granic, potrzeb i bezpieczeństwa,
• brak skruchy po wyrządzeniu krzywdy albo konsekwentne zrzucanie winy na innych,
• wybuchy agresji, groźby lub przemoc,
• nieodpowiedzialność w sprawach, które dotyczą także Ciebie, np. pieniędzy czy opieki nad dziećmi.

Jeśli rozpoznajesz takie zachowania w swojej relacji, przeczytaj nasze artykuły o manipulacji psychicznej i obronie przed nią, gaslightingu oraz przemocy psychicznej. Jeśli doświadczasz przemocy domowej, możesz zadzwonić pod bezpłatny, całodobowy numer „Niebieskiej Linii”: 800 120 002. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112.

Czy osobowość dyssocjalną można leczyć?

Wiedza na ten temat jest wciąż skromna. Przegląd Cochrane z 2020 roku objął 19 badań z randomizacją dotyczących interwencji psychologicznych u dorosłych z antyspołecznym zaburzeniem osobowości. Spośród ośmiu interwencji, w których mierzono główne wyniki, tylko trzy - zarządzanie wzmocnieniami, terapia schematów i terapia dialektyczno-behawioralna - dały sygnały, że mogą być skuteczniejsze od warunków kontrolnych, a żadna nie przyniosła przekonujących dowodów zmiany samych zachowań antyspołecznych. Pewność dowodów oceniono jako niską lub bardzo niską (Gibbon i in., 2020).

Brytyjskie wytyczne NICE zalecają, by osoby z antyspołecznym zaburzeniem osobowości nie były wykluczane z opieki zdrowotnej ani społecznej z powodu rozpoznania czy historii zachowań antyspołecznych. Rekomendują rozważenie grupowych interwencji poznawczo-behawioralnych, ukierunkowanych na impulsywność, trudności interpersonalne i zachowania antyspołeczne. Nie zalecają natomiast rutynowego stosowania leków w leczeniu samego zaburzenia ani związanych z nim agresji, złości i impulsywności (NICE, 2009).

U większości osób ma ono charakter przewlekły, ale z wiekiem zwykle łagodnieje. Gorsze rokowanie wiąże się z wcześniejszym początkiem, a wśród czynników wpływających na przebieg wymienia się m.in. małżeństwo, zatrudnienie, wczesne pozbawienie wolności oraz stopień socjalizacji (Black, 2015). Ważna jest też profilaktyka: wytyczne NICE z 2009 r. opisywały wczesne rozpoznawanie dzieci zagrożonych problemami z zachowaniem i przestrzegały, by nie zwiększać ich trudności etykietowaniem jako „antyspołecznych” lub „problematycznych” (NICE, 2009).

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Pomoc psychologiczna może być ważna z kilku perspektyw:

• Jeśli rozpoznajesz u siebie impulsywność, wybuchy złości, powtarzające się konflikty czy kłopoty z dotrzymywaniem zobowiązań, zajrzyj na strony o agresji i zaburzeniach osobowości. Pomocna może być psychoterapia indywidualna.
• Jeśli doświadczasz krzywdy w relacji, informacje o wsparciu znajdziesz na stronach o przemocy i toksycznym związku.
• Jeśli martwi Cię zachowanie dziecka, przeczytaj o zaburzeniach zachowania i zaburzeniach opozycyjno-buntowniczych albo dowiedz się więcej o szkole dla rodziców.

Pierwszym krokiem może być bezpłatna wizyta wstępna lub konsultacja psychologiczna. Wizytę zarezerwujesz online lub pod numerem 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Nie służy do oceniania innych osób - rozpoznanie zaburzenia osobowości wymaga profesjonalnej, całościowej oceny.

Najczęściej zadawane pytania

Socjopata - kto to jest?

To potoczne i historyczne określenie osoby, która lekceważy normy społeczne oraz prawa i uczucia innych. Nie jest to samodzielne rozpoznanie - w ICD-10 osobowość socjopatyczna mieści się w kategorii osobowości dyssocjalnej (F60.2), a w DSM-5 podobny obraz opisuje antyspołeczne zaburzenie osobowości.

Czym się różni psychopata od socjopaty?

Psychopatia to konstrukt badawczy, który oprócz zachowań antyspołecznych obejmuje wyraźne cechy interpersonalne i emocjonalne, takie jak płytkość uczuć, brak empatii i wyrzutów sumienia czy powierzchowny urok. „Socjopata” to określenie potoczne - proponowano nim nazywać osoby z zachowaniami antyspołecznymi, które nie mieszczą się w klasycznym obrazie psychopatii, ale klasyfikacje diagnostyczne nie stosują tego podziału.

Czy psychopatia jest chorobą psychiczną?

Psychopatia nie jest odrębnym rozpoznaniem ani w ICD-10, ani w DSM-5. W DSM-5 pojawia się jako wariant antyspołecznego zaburzenia osobowości w alternatywnym modelu zaburzeń osobowości, a w badaniach mierzy się ją m.in. skalą PCL-R.

Czym jest osobowość dyssocjalna?

To zaburzenie osobowości opisane w ICD-10 pod kodem F60.2. Cechuje je lekceważenie zobowiązań społecznych, obojętność wobec uczuć innych, niska tolerancja frustracji, niski próg wyładowania agresji oraz skłonność do obwiniania innych i racjonalizowania własnych zachowań.

Jakie są cechy socjopaty?

W kryteriach antyspołecznego zaburzenia osobowości wymienia się m.in. powtarzające się łamanie prawa, kłamstwa i oszukiwanie, impulsywność, drażliwość i agresję, lekceważenie bezpieczeństwa, stałą nieodpowiedzialność oraz brak wyrzutów sumienia. Pojedyncze zachowania nie wystarczą do rozpoznania - liczy się utrwalony wzorzec oceniony przez specjalistę.

Czy socjopata może się zmienić?

Badań nad leczeniem jest niewiele, a pewność dowodów jest niska. Wiadomo jednak, że zaburzenie z wiekiem ma tendencję do łagodnienia, a na jego przebieg wpływają m.in. małżeństwo i zatrudnienie. Wytyczne zalecają, by osoby z tym rozpoznaniem miały dostęp do pomocy, w tym do grupowych interwencji poznawczo-behawioralnych.

Bibliografia

• Bach, B. i First, M. B. (2018). Application of the ICD-11 classification of personality disorders. BMC Psychiatry, 18(1), 351. https://doi.org/10.1186/s12888-018-1908-3
• Black, D. W. (2015). The natural history of antisocial personality disorder. The Canadian Journal of Psychiatry, 60(7), 309-314. https://doi.org/10.1177/070674371506000703
• Gibbon, S., Khalifa, N. R., Cheung, N. H.-Y., Völlm, B. A. i McCarthy, L. (2020). Psychological interventions for antisocial personality disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, 9, CD007668. https://doi.org/10.1002/14651858.CD007668.pub3
• Hare, R. D. i Neumann, C. S. (2009). Psychopathy: assessment and forensic implications. The Canadian Journal of Psychiatry, 54(12), 791-802. https://doi.org/10.1177/070674370905401202
• Lehmann, R. J. B., Neumann, C. S., Hare, R. D., Biedermann, J., Dahle, K. P. i Mokros, A. (2019). A latent profile analysis of violent offenders based on PCL-R factor scores: criminogenic needs and recidivism risk. Frontiers in Psychiatry, 10, 627. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2019.00627
• Münch, R., Walter, H. i Müller, S. (2020). Should behavior harmful to others be a sufficient criterion of mental disorders? Conceptual problems of the diagnoses of antisocial personality disorder and pedophilic disorder. Frontiers in Psychiatry, 11, 558655. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2020.558655
• NICE. (2009, aktualizacja 2013). Antisocial personality disorder: prevention and management (wytyczna CG77). National Institute for Health and Care Excellence.
• Sanz-García, A., Gesteira, C., Sanz, J. i García-Vera, M. P. (2021). Prevalence of psychopathy in the general adult population: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 12, 661044. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.661044
• Schirmann, F. (2014). „The wondrous eyes of a new technology” - a history of the early electroencephalography (EEG) of psychopathy, delinquency, and immorality. Frontiers in Human Neuroscience, 8, 232. https://doi.org/10.3389/fnhum.2014.00232
• Werner, K. B., Few, L. R. i Bucholz, K. K. (2015). Epidemiology, comorbidity, and behavioral genetics of antisocial personality disorder and psychopathy. Psychiatric Annals, 45(4), 195-199. https://doi.org/10.3928/00485713-20150401-08
• World Health Organization. (2019). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision (ICD-10), Version 2019, kod F60.2. https://icd.who.int/browse10/2019/en