Zespół Aspergera - objawy u dzieci i dorosłych, diagnoza

Określenie „zespół Aspergera” - albo po prostu „asperger” - zna wiele osób, także tych, które szukają wyjaśnienia własnych trudności w kontaktach z ludźmi. W najnowszych klasyfikacjach diagnostycznych nie jest to już jednak osobne rozpoznanie: amerykańska DSM-5 i międzynarodowa ICD-11 włączyły zespół Aspergera do spektrum autyzmu. Wyjaśniamy, co oznaczała ta nazwa, jak mogą wyglądać objawy u dzieci, dziewczynek i dorosłych oraz jak przebiega diagnoza.

Zespół Aspergera - co to jest?

W klasyfikacji ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia zespół Aspergera ma kod F84.5. Opisano go jako zaburzenie o niepewnej trafności nozologicznej, czyli takie, którego odrębność od innych zaburzeń budziła wątpliwości. Występują w nim te same jakościowe nieprawidłowości we wzajemnych interakcjach społecznych, które są typowe dla autyzmu, a do tego ograniczony, stereotypowy i powtarzalny repertuar zainteresowań i aktywności (WHO, 2019).

Główna różnica wobec autyzmu polegała według ICD-10 na tym, że nie ma ogólnego opóźnienia rozwoju mowy ani rozwoju poznawczego. Klasyfikacja zaznacza też, że zaburzeniu często towarzyszy wyraźna niezgrabność ruchowa, a trudności mają silną tendencję do utrzymywania się w okresie dorastania i w dorosłości (WHO, 2019).

Nazwa pochodzi od nazwiska wiedeńskiego lekarza Hansa Aspergera, który opisał grupę dzieci jako „autystycznych psychopatów”, a w 1944 roku opublikował obszerne opracowanie na ten temat (Asperger, 1944). Eponim „zespół Aspergera” upowszechnił się od lat 80. (Czech, 2018), a w 1981 roku ukazał się kliniczny opis zespołu autorstwa Lorny Wing (Wing, 1981). Badania archiwalne pokazały jednak, że Asperger dostosował się do nazistowskiego reżimu w Wiedniu, publicznie legitymizował politykę „higieny rasowej”, w tym przymusowe sterylizacje, i kilkakrotnie aktywnie współpracował z programem tak zwanej eutanazji dzieci. Autor tych analiz postuluje, by dalsze używanie eponimu uwzględniało ten niepokojący kontekst (Czech, 2018).

Autyzm a Asperger - czy Asperger to autyzm?

Według obecnych klasyfikacji - tak. DSM-5, opublikowana w 2013 roku, opisuje jedno spektrum autyzmu w dwóch obszarach: komunikacji społecznej oraz ograniczonych, powtarzalnych lub nietypowych zachowań sensoryczno-ruchowych. Podtypy takie jak zaburzenie Aspergera czy całościowe zaburzenie rozwojowe nieokreślone inaczej były stosowane przez klinicystów w sposób nierzetelny, dlatego zastąpiło je jedno rozpoznanie: zaburzenie ze spektrum autyzmu (Lord i in., 2018). Osoby z dobrze ugruntowanym wcześniejszym rozpoznaniem zespołu Aspergera powinny według DSM-5 otrzymać rozpoznanie zaburzenia ze spektrum autyzmu (Lord i in., 2018).

Zawodność dawnych podtypów pokazało badanie z 12 ośrodków uniwersyteckich, obejmujące 2102 dzieci i nastolatków w wieku 4-18 lat. Choć wyniki standaryzowanych narzędzi diagnostycznych rozkładały się we wszystkich ośrodkach podobnie, ośrodki istotnie różniły się tym, jakie konkretne rozpoznanie ze spektrum stawiały. Według autorów przemawia to za odejściem od dotychczasowych podgrup na rzecz wymiarowego opisu podstawowych cech (Lord i in., 2012).

Podobny kierunek przyjęła ICD-11. Zespół Aspergera przestał w niej być odrębnym rozpoznaniem i został włączony do zaburzeń ze spektrum autyzmu, a różnice między osobami opisuje się za pomocą dodatkowych określeń dotyczących rozwoju intelektualnego i funkcjonalnego języka (Greaves-Lord i in., 2022). Polscy autorzy omawiający nową klasyfikację podkreślają, że w ICD-11 „niemożliwe jest rozpoznanie zespołu Aspergera lub zespołu Retta ad literam” (Krawczyk i Święcicki, 2020).

A co z rozpoznaniem w Polsce?

W polskim systemie ochrony zdrowia wciąż stosuje się ICD-10, a ICD-11 jest dopiero wdrażana. W latach 2024-2027 Ministerstwo Zdrowia wraz z partnerami, m.in. Centrum e-Zdrowia, realizuje projekt wsparcia wdrożenia ICD-11. Jest on skierowany m.in. do przedstawicieli zawodów medycznych, którzy korzystają z ICD-10 i przygotowują się do korzystania z ICD-11 (Centrum e-Zdrowia, b.d.). Dlatego w dokumentacji medycznej czy w opiniach można jeszcze spotkać kod F84.5.

Potoczne określenie „spektrum Aspergera” nie jest nazwą diagnostyczną - właściwy termin to spektrum autyzmu. Osoby, które dawniej otrzymały rozpoznanie zespołu Aspergera, mogą oczywiście nadal tak o sobie mówić.

Objawy zespołu Aspergera u dzieci

Ponieważ w obrazie dawniej nazywanym zespołem Aspergera nie ma opóźnienia rozwoju mowy, trudności bywają zauważane później - dzieci bez opóźnienia mowy oraz dziewczęta są zwykle diagnozowane później. Objawy muszą być obecne we wczesnym okresie rozwoju, ale mogą w pełni ujawnić się dopiero wtedy, gdy wymagania społeczne przekroczą możliwości dziecka (Lord i in., 2018).

Brytyjskie wytyczne NICE wymieniają cechy, które u dzieci w wieku szkoły podstawowej (5-11 lat) mogą sugerować spektrum autyzmu. Należą do nich m.in.:

• nietypowa mowa - monotonny ton, częste używanie stereotypowych, wyuczonych zwrotów, wypowiedzi zdominowane przez nadmiar informacji z dziedziny własnych zainteresowań, mówienie „do” innych zamiast rozmowy w obie strony;
• dosłowne rozumienie - subtelne trudności z odczytywaniem intencji innych, branie wypowiedzi dosłownie, niezrozumienie sarkazmu czy metafor;
• trudności w kontaktach z rówieśnikami - słabe wyczucie przestrzeni osobistej, trudność we włączaniu się do wspólnej zabawy, styl komunikacji niedopasowany do sytuacji, np. nadmiernie formalny albo zbyt poufały;
• sztywność i rutyny - silna preferencja znanych rutyn, sztywne oczekiwanie, że inne dzieci będą przestrzegać zasad zabawy, niechęć do zmian, która często wywołuje lęk lub inne formy cierpienia;
• nadmiernie skupione lub nietypowe zainteresowania;
• nadmierna lub zbyt słaba reakcja na bodźce zmysłowe - np. faktury, dźwięki, zapachy, a także bardzo silne reakcje na smak, konsystencję czy wygląd jedzenia;
• nierówny profil umiejętności - np. słabo rozwinięte umiejętności społeczne lub koordynacja ruchowa przy wiedzy, czytaniu czy słownictwie zaawansowanych jak na wiek (NICE, 2011).

Żadna z tych cech sama w sobie nie oznacza autyzmu - o tym, czy obraz pasuje do spektrum, decyduje całościowa ocena specjalisty, a nie lista objawów. Więcej o sygnałach, które warto obserwować, przeczytasz w artykule autyzm - objawy i diagnoza spektrum.

Asperger u dziewczynek

Autyzm częściej rozpoznaje się u chłopców, ale różnica może być mniejsza, niż długo sądzono. Metaanaliza Loomes i współpracowników wskazała, że stosunek płci męskiej do żeńskiej w spektrum autyzmu jest bliższy 3:1 niż powszechnie przyjmowanemu 4:1, a dziewczęta spełniające kryteria są szczególnie narażone na to, że nie otrzymają diagnozy (Loomes i in., 2017). Przegląd w „The Lancet” wymienia dwa możliwe powody: przekonanie, że autyzm dotyczy przede wszystkim mężczyzn, oraz maskowanie trudności przez społeczne różnice związane z płcią (Lord i in., 2018).

Trudności dziewcząt i kobiet bywają mniej widoczne także z powodu kamuflowania, czyli strategii i zachowań, którymi część osób autystycznych radzi sobie z codziennym światem społecznym, ukrywając swoje różnice i trudności. Przegląd 29 badań wykazał, że w kamuflowaniu występują różnice związane z płcią, a silniejsze kamuflowanie deklarowane przez badanych wiąże się z gorszym zdrowiem psychicznym (Cook i in., 2021). Autorzy omawiający ICD-11 dodają, że kamuflowanie wymaga stałego wysiłku i jest bardziej typowe dla dziewcząt i kobiet, choć zdarza się u osób każdej płci (Greaves-Lord i in., 2022). Lęk i depresja są z kolei częstsze, a przynajmniej lepiej widoczne, u osób sprawnie posługujących się mową i nasilają się u dziewcząt w okresie dorastania (Lord i in., 2018).

Zespół Aspergera u dorosłych - objawy

Wiele dorosłych osób w spektrum autyzmu nie ma diagnozy (Lord i in., 2018). Wytyczne NICE dla dorosłych podpowiadają, kiedy warto rozważyć diagnozę w kierunku autyzmu. Dzieje się tak, gdy występuje co najmniej jedna z poniższych cech:

• utrzymujące się trudności w interakcjach społecznych,
• utrzymujące się trudności w komunikacji społecznej,
• stereotypowe, czyli sztywne i powtarzalne zachowania, opór wobec zmian lub zawężone zainteresowania,

a jednocześnie co najmniej jedna z następujących sytuacji:

• problemy z podjęciem lub utrzymaniem pracy albo nauki,
• trudności w nawiązywaniu lub podtrzymywaniu relacji,
• wcześniejszy lub obecny kontakt ze służbami zdrowia psychicznego albo z usługami dla osób z niepełnosprawnością intelektualną,
• zaburzenie neurorozwojowe (w tym niepełnosprawność intelektualna i ADHD) lub zaburzenie psychiczne w wywiadzie (NICE, 2012).

Część osób w spektrum funkcjonuje dobrze w wielu sytuacjach dzięki wyjątkowemu wysiłkowi, a ich cechy autystyczne pozostają niewidoczne dla otoczenia. Bywa, że stają się one widoczne dopiero wtedy, gdy taki wysiłek przestaje być możliwy, np. z wiekiem lub przy zmianie okoliczności społecznych. Greaves-Lord i współpracownicy podkreślają, że rozpoznanie spektrum jest w takich sytuacjach nadal właściwe (Greaves-Lord i in., 2022). Późna diagnoza często pojawia się przy okazji innych problemów, takich jak lęk, nadpobudliwość czy zaburzenia nastroju, które mogły nasilać albo maskować cechy autyzmu. Współwystępujące trudności, np. depresja lub nasilony lęk, mogą powodować równie duże ograniczenia jak same cechy autyzmu (Lord i in., 2018). Dlatego przy długotrwałym lęku lub obniżonym nastroju, którym towarzyszą opisane wyżej trudności, warto zapytać specjalistę także o tło neurorozwojowe. Szerzej piszemy o tym w artykule autyzm u dorosłych - objawy i diagnoza, a o ADHD, które wytyczne także wymieniają jako ważny trop, w tekście ADHD u dorosłych - objawy.

Jak wygląda diagnoza w kierunku spektrum autyzmu?

Dzieci i młodzież

W naszym centrum proces diagnostyczny dziecka obejmuje kilka spotkań. Zaczynamy od rozmowy z samymi rodzicami, potem prowadzimy wywiad rozwojowy, obserwację dziecka i standaryzowane kwestionariusze wypełniane przez rodziców, a często także przez nauczycieli. Proces kończy się pisemną opinią z zaleceniami i planem dalszego wsparcia. Szczegóły, w tym przebieg i koszty, opisujemy na stronie diagnoza autyzmu w Gdańsku.

Dorośli

Wytyczne NICE zalecają, by u dorosłych bez umiarkowanej lub znacznej niepełnosprawności intelektualnej rozważyć zastosowanie krótkiego kwestionariusza przesiewowego AQ-10. Wynik 6 punktów lub więcej albo kliniczne podejrzenie autyzmu jest wskazaniem do pełnej diagnozy. Prowadzą ją przeszkoleni specjaliści, w miarę możliwości z udziałem bliskiej osoby lub z wykorzystaniem dokumentów, np. świadectw szkolnych. Specjalista pyta m.in. o cechy autyzmu obecne od dzieciństwa, wczesny rozwój, funkcjonowanie w domu, nauce i pracy, inne zaburzenia oraz wrażliwość zmysłową, a także obserwuje zachowanie w sytuacjach społecznych (NICE, 2012).

Kwestionariusz online, w tym AQ-10, nie stawia diagnozy - może co najwyżej pomóc zdecydować, czy warto umówić się na konsultację. Jako narzędzia wspomagające bardziej złożoną diagnozę wytyczne wymieniają m.in. wywiad ADI-R i protokół obserwacji ADOS-G (NICE, 2012). W naszym katalogu testów znajdziesz opis narzędzia ADOS-2.

Dorosłym proponujemy konsultacje diagnostyczne w kierunku spektrum: pogłębiony wywiad kliniczny i kwestionariusze przesiewowe wraz z pisemnym podsumowaniem. Jeśli do formalnego rozpoznania potrzebna będzie ocena psychiatryczna, pokierujemy Cię dalej i przekażemy komplet zebranych informacji.

Czy zespół Aspergera się leczy?

Autyzm nie jest chorobą. NHS podkreśla, że nie ma na niego leczenia ani lekarstwa, ale istnieją sposoby radzenia sobie z trudnościami i uzyskania wsparcia (NHS, 2026). U dzieci i nastolatków mogą to być np. trening umiejętności społecznych dla dzieci lub dla młodzieży oraz konsultacje rodzicielskie. Badań nad formami pomocy dla dorosłych jest niewiele, z wyjątkiem tych dotyczących współwystępującego lęku i depresji (Lord i in., 2018), dlatego wsparcie psychologiczne może obejmować pracę z tymi trudnościami oraz psychoedukację, czyli lepsze zrozumienie własnego sposobu funkcjonowania.

Kiedy warto porozmawiać ze specjalistą?

Rozważ konsultację, jeśli:

• trudności w kontaktach społecznych, sztywność zachowań lub nietypowe reakcje na bodźce utrudniają dziecku funkcjonowanie w domu lub szkole,
• jako osoba dorosła od dawna czujesz, że relacje czy zmiany planów kosztują Cię znacznie więcej wysiłku niż innych,
• zmagasz się z przewlekłym lękiem lub obniżonym nastrojem i zastanawiasz się, co leży u ich podłoża,
• masz dawne rozpoznanie zespołu Aspergera i chcesz zrozumieć, co oznacza ono dziś.

Pierwszym krokiem może być bezpłatna wizyta wstępna (15-20 minut). Zobacz też, jak wspieramy osoby w spektrum: spektrum autyzmu. Wizytę możesz zarezerwować online lub telefonicznie: 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Opisane cechy nie pozwalają samodzielnie rozpoznać spektrum autyzmu u siebie ani u dziecka.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Asperger to autyzm?

Tak. W klasyfikacjach DSM-5 i ICD-11 zespół Aspergera nie jest już odrębnym rozpoznaniem - został włączony do zaburzeń ze spektrum autyzmu.

Czym zespół Aspergera różnił się od autyzmu?

Według ICD-10 główna różnica polegała na braku ogólnego opóźnienia rozwoju mowy i rozwoju poznawczego. Trudności społeczne oraz ograniczone, powtarzalne zainteresowania były tego samego typu co w autyzmie. Badania pokazały, że klinicyści nie rozróżniali podtypów rzetelnie, dlatego połączono je w jedno spektrum.

Czy w Polsce nadal diagnozuje się zespół Aspergera?

W Polsce wciąż stosuje się ICD-10, w której istnieje kod F84.5, a wdrażanie ICD-11 trwa. Dlatego nazwa może jeszcze pojawiać się w dokumentacji. W ICD-11 ten sam obraz kliniczny mieści się w zaburzeniach ze spektrum autyzmu.

Jakie są objawy Aspergera u dorosłych?

Wytyczne NICE wymieniają utrzymujące się trudności w interakcjach i komunikacji społecznej, sztywne i powtarzalne zachowania, opór wobec zmian lub zawężone zainteresowania - zwłaszcza gdy towarzyszą im problemy w nauce, pracy lub relacjach. Podstawowe cechy powinny być obecne od dzieciństwa.

Jak objawia się Asperger u dziewczynek?

Trudności bywają u dziewcząt mniej widoczne, bo częściej kamuflują one swoje różnice w sytuacjach społecznych, a przekonanie, że autyzm dotyczy głównie chłopców, sprzyja późnej diagnozie. Silne kamuflowanie wiąże się z gorszym zdrowiem psychicznym, dlatego warto zwracać uwagę także na lęk i obniżony nastrój.

Czy zespół Aspergera da się wyleczyć?

Spektrum autyzmu nie jest chorobą, którą się leczy. Można natomiast korzystać ze wsparcia dopasowanego do potrzeb, a współwystępujące trudności, takie jak lęk czy depresja, wymagają osobnej uwagi i pomocy.

Bibliografia

• Asperger, H. (1944). Die „Autistischen Psychopathen” im Kindesalter. Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten, 117(1), 76-136. https://doi.org/10.1007/BF01837709
• Centrum e-Zdrowia. (b.d.). Projekt ICD-11 (etap II). https://cez.gov.pl/pl/page/projekt-icd-11
• Cook, J., Hull, L., Crane, L. i Mandy, W. (2021). Camouflaging in autism: A systematic review. Clinical Psychology Review, 89, 102080. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.102080
• Czech, H. (2018). Hans Asperger, National Socialism, and „race hygiene” in Nazi-era Vienna. Molecular Autism, 9, 29. https://doi.org/10.1186/s13229-018-0208-6
• Greaves-Lord, K., Skuse, D. i Mandy, W. (2022). Innovations of the ICD-11 in the field of autism spectrum disorder: A psychological approach. Clinical Psychology in Europe, 4(Spec Issue), e10005. https://doi.org/10.32872/cpe.10005
• Krawczyk, P. i Święcicki, Ł. (2020). ICD-11 vs. ICD-10 - a review of updates and novelties introduced in the latest version of the WHO International Classification of Diseases. Psychiatria Polska, 54(1), 7-20. https://doi.org/10.12740/PP/103876
• Loomes, R., Hull, L. i Mandy, W. P. L. (2017). What is the male-to-female ratio in autism spectrum disorder? A systematic review and meta-analysis. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 56(6), 466-474. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2017.03.013
• Lord, C., Elsabbagh, M., Baird, G. i Veenstra-Vanderweele, J. (2018). Autism spectrum disorder. The Lancet, 392(10146), 508-520. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31129-2
• Lord, C., Petkova, E., Hus, V. i in. (2012). A multisite study of the clinical diagnosis of different autism spectrum disorders. Archives of General Psychiatry, 69(3), 306-313. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2011.148
• NHS. (2026). What is autism? Strona przejrzana 6 maja 2026 r. nhs.uk.
• NICE. (2011, aktualizacja 2017). Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (wytyczna CG128). National Institute for Health and Care Excellence.
• NICE. (2012, aktualizacja 2021). Autism spectrum disorder in adults: diagnosis and management (wytyczna CG142). National Institute for Health and Care Excellence.
• Wing, L. (1981). Asperger's syndrome: a clinical account. Psychological Medicine, 11(1), 115-129. https://doi.org/10.1017/S0033291700053332
• World Health Organization. (2019). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision (ICD-10), Version 2019, kody F84.0 i F84.5. https://icd.who.int/browse10/2019/en