Temperament - co to jest, typy temperamentu i ich teorie

„Ma temperament” - mówimy tak o kimś żywiołowym, szybko reagującym, czasem wybuchowym. W psychologii temperament znaczy jednak coś szerszego: to względnie stałe, biologicznie uwarunkowane cechy, widoczne już u niemowląt, które dotyczą raczej tego, jak się zachowujemy, niż tego, co robimy. Wyjaśniamy, co to temperament, jakie typy temperamentu opisywano od starożytności do dziś, czym temperament różni się od charakteru i czy można go zmienić.

Co to temperament? Definicja

Nie ma jednej definicji temperamentu, ale większość ujęć ma wspólny rdzeń. Według jednej z nich temperament obejmuje cechy uważane za biologicznie uwarunkowane, związane z indywidualnymi różnicami w reaktywności i samoregulacji (Rocha i in., 2019). Trofimova i współpracownicy opisują go jako oparte na neurochemii różnice w regulacji zachowania, obserwowane zarówno u zwierząt i niemowląt, jak i u dorosłych ludzi (Trofimova i in., 2018).

W regulacyjnej teorii temperamentu Jana Strelaua temperament to podstawowe, względnie stałe cechy osobowości, które określają możliwości przetwarzania stymulacji. Przejawiają się w formalnych charakterystykach zachowania, opisywanych przez cechy czasowe i energetyczne. Są obecne od wczesnego niemowlęctwa, występują u ludzi i zwierząt, są biologicznie uwarunkowane, ale w ciągu życia mogą się zmieniać (Cyniak-Cieciura, 2021).

Mówiąc prościej: temperament dotyczy stylu i dynamiki zachowania, a nie jego treści. Według części badaczy dwa główne wymiary temperamentu to szybkość i intensywność reakcji (Oniszczenko i Oszast, 2023). Dwie osoby mogą mieć podobne zainteresowania i wartości, a mimo to jedna reaguje szybko i silnie, druga - wolniej i spokojniej.

Temperament a charakter i osobowość

Temperament bywa mylony z charakterem albo osobowością. Trofimova i współpracownicy podkreślają różnicę między temperamentem, opisywanym z perspektywy biologicznej, a osobowością - pojęciem, które opisuje różnice między ludźmi przede wszystkim z perspektywy społeczno-kulturowej, właściwej tylko człowiekowi (Trofimova i in., 2018). W teorii Strelaua temperament to z kolei zbiór podstawowych, biologicznie uwarunkowanych cech osobowości (Cyniak-Cieciura, 2021).

Inne rozróżnienie zaproponował Cloninger z zespołem. W jego modelu cztery wymiary temperamentu - poszukiwanie nowości, unikanie szkody, zależność od nagrody i wytrwałość - są niezależnie dziedziczne, ujawniają się wcześnie w życiu i wiążą się z przedpojęciowymi skłonnościami w pamięci percepcyjnej i tworzeniu nawyków. Trzy wymiary charakteru - samokierowanie, skłonność do współpracy i autotranscendencja - dojrzewają w dorosłości i wpływają na skuteczność w życiu osobistym i społecznym poprzez wgląd w obraz samego siebie (Cloninger i in., 1993). Upraszczając: temperament ujawnia się wcześnie i jest częściowo dziedziczny, a charakter dojrzewa z wiekiem.

Typy temperamentu - od Hipokratesa do Eysencka

Cztery klasyczne temperamenty

Klasyczny podział wywodzi się od Hipokratesa i rozwijającego jego idee Galena, którzy opisali cztery typy utrwalonych wzorców zachowania. Przypominają one określenia stosowane we współczesnej psychologii i psychiatrii (Trofimova i in., 2018):

• choleryk - typ impulsywny i pobudzony,
• melancholik - typ przygnębiony,
• flegmatyk - typ wycofany społecznie,
• sangwinik - typ ekstrawertywny, skłonny do podwyższonego nastroju.

Te typy nazwano później temperamentami (od łacińskiego słowa oznaczającego „mieszaniny”), bo Hipokrates, a po nim Galen, przypuszczali, że ludzie różnią się proporcjami płynów ustrojowych. Około dwóch i pół tysiąca lat później neurochemia, psychiatria i psychofarmakologia pokazały, że różnice neurochemiczne rzeczywiście wpływają na zróżnicowanie regulacji zachowania. W 1798 roku Immanuel Kant umieścił cztery temperamenty w układzie dwóch wymiarów. Był to pierwszy znany model wymiarowy, a jego dwa wymiary pod różnymi nazwami powracały w praktycznie wszystkich modelach temperamentu i osobowości XX wieku (Trofimova i in., 2018).

Typy temperamentu według Eysencka

Cztery klasyczne typy pojawiają się też w kwestionariuszu osobowości Eysencka (EPI). Dwa wymiary - neurotyzm i ekstrawersja - tworzą w nim układ współrzędnych, w którym choleryk to ekstrawertyk o wysokim neurotyzmie, sangwinik - ekstrawertyk stabilny emocjonalnie, flegmatyk - introwertyk stabilny emocjonalnie, a melancholik - introwertyk o wysokim neurotyzmie (Hanney i in., 2022). Ekstrawersję i neurotyzm mierzy m.in. kwestionariusz EPQ-R.

Pawłow: właściwości układu nerwowego

Iwan Pawłow, badając warunkowanie u psów, zaproponował koncepcję podstawowych właściwości ośrodkowego układu nerwowego, które miały wyjaśniać indywidualne różnice w warunkowaniu. Wyróżnił trzy: siłę (zdolność komórek kory do znoszenia silnej lub długotrwałej stymulacji bez przechodzenia w stan hamowania ochronnego), ruchliwość (zdolność szybkiego przechodzenia od pobudzenia do hamowania i odwrotnie, zgodnie ze zmianami otoczenia) oraz równowagę procesów nerwowych (stosunek siły pobudzenia do siły hamowania). Jeden z jego kontynuatorów uznał te właściwości za podstawę temperamentu, rozumianego jako stylistyczne i dynamiczne cechy zachowania (Oniszczenko i Oszast, 2023).

Thomas i Chess: temperament dziecka

Klasyczne badanie temperamentu dzieci, New York Longitudinal Study, rozpoczęli w 1956 roku Thomas i Chess. Śledzili losy 133 osób z 84 rodzin - głównie wykształconych rodzin z Nowego Jorku - od 3. miesiąca życia do dorosłości (Hong i Park, 2012). Temperament zdefiniowali jako „styl zachowania” i wyróżnili dziewięć jego wymiarów: poziom aktywności, zbliżanie się lub wycofywanie, nastrój, rytmiczność, wytrwałość i zakres uwagi, zdolność przystosowania, próg reaktywności, intensywność reakcji oraz podatność na rozproszenie (Chauhan i in., 2022).

Na tej podstawie opisano trzy typy dzieci. Około 40% stanowiły dzieci „łatwe” - na ogół pogodne, szybko przyzwyczajające się do nowych potraw i nowych ludzi. 10% to dzieci „trudne”, łatwo się frustrujące, a 15% - dzieci „wolno rozgrzewające się”, o stosunkowo niskiej aktywności, wycofujące się przy pierwszym kontakcie z nowymi bodźcami. Pozostałych 35% nie dało się łatwo przypisać do żadnej grupy (Hong i Park, 2012).

Regulacyjna teoria temperamentu Strelaua

Regulacyjna teoria temperamentu (RTT) Jana Strelaua zakłada, że temperament odgrywa zasadniczą rolę w regulowaniu relacji człowieka z otoczeniem, bo wyznacza możliwości przetwarzania stymulacji i preferowane sposoby jej regulowania. Ma to duże znaczenie w sytuacjach stresowych. Teoria wyróżnia siedem cech (Cyniak-Cieciura, 2021):

• żwawość - skłonność do szybkiego reagowania i utrzymywania wysokiego tempa działania,
• perseweratywność - skłonność do kontynuowania lub powtarzania zachowania po ustaniu bodźców, które je wywołały,
• rytmiczność - regularność odstępów między podobnymi reakcjami, np. w nawykach jedzenia i snu,
• aktywność - skłonność do podejmowania zachowań silnie stymulujących lub dostarczania sobie stymulacji z zewnątrz,
• reaktywność emocjonalna - skłonność do intensywnego reagowania na bodźce wywołujące emocje,
• wytrzymałość - zdolność do adekwatnego reagowania w sytuacjach długotrwałej lub silnej stymulacji,
• wrażliwość sensoryczna - zdolność reagowania na słabe bodźce zmysłowe i wychwytywania drobnych różnic między nimi.

Cechy te mierzy kwestionariusz FCZ-KT(R) (Formalna Charakterystyka Zachowania - Kwestionariusz Temperamentu), z którego korzystamy w diagnozie psychologicznej.

Jaki może być temperament?

Odpowiedź zależy od teorii. Można mówić o czterech klasycznych typach, o dwóch wymiarach Eysencka, o dziewięciu wymiarach temperamentu dziecka według Thomasa i Chess, o czterech wymiarach temperamentu w modelu Cloningera czy o siedmiu cechach w teorii Strelaua. Trofimova i współpracownicy oceniają podejście wymiarowe jako krok naprzód wobec klasyfikacji opartych na potocznych obserwacjach zachowania (Trofimova i in., 2018). Zamiast szukać jednego „swojego” typu temperamentu, lepiej myśleć o własnym profilu, w którym jedne cechy są nasilone bardziej, a inne mniej.

Czy temperament jest dziedziczny i czy można go zmienić?

Temperament ma podłoże biologiczne, ale nie jest wyrokiem. Metaanaliza obejmująca ponad 100 000 osób wykazała, że różnice w cechach osobowości w około 40% wynikają z czynników genetycznych, a w 60% - ze środowiskowych (Vukasović i Bratko, 2015).

Stałość cech rośnie z wiekiem. Przegląd 152 badań podłużnych pokazał, że korelacja wyników tych samych osób w kolejnych pomiarach rośnie od 0,31 w dzieciństwie do 0,54 w okresie studiów i 0,64 w wieku 30 lat, a stabilizuje się na poziomie około 0,74 między 50. a 70. rokiem życia. Wymiary temperamentu okazały się przy tym mniej stałe niż cechy osobowości dorosłych (Roberts i DelVecchio, 2000). Temperament małego dziecka nie przesądza więc w pełni o tym, jakim będzie dorosłym.

Cechy mogą się zmieniać także pod wpływem pomocy psychologicznej. Przegląd 207 badań wykazał wyraźne zmiany w pomiarach cech osobowości w trakcie interwencji, głównie terapeutycznych, trwających średnio 24 tygodnie. Najbardziej zmieniała się stabilność emocjonalna, w dalszej kolejności ekstrawersja, a zmiany utrzymywały się w późniejszych pomiarach (Roberts i in., 2017).

Liczy się też to, jak radzimy sobie z własnym temperamentem. W badaniu 254 dorosłych elastyczność psychologiczna, czyli zdolność do podejmowania ważnych działań mimo trudnych przeżyć wewnętrznych, wiązała się z reaktywnością emocjonalną i perseweratywnością, ale przewidywała poziom stresu niezależnie od cech temperamentu. Autorka zwraca uwagę, że elastyczność psychologiczną rozwija się w ramach oddziaływań psychologicznych, a dopasowanie ich do temperamentu może zwiększać ich skuteczność (Cyniak-Cieciura, 2021). O pracy nad elastycznością piszemy w artykule o terapii akceptacji i zaangażowania (ACT).

Temperament a zdrowie psychiczne

Żadna cecha temperamentu nie musi być sama w sobie problemem - o tym, czy staje się trudnością, decyduje jej spotkanie z otoczeniem (Hong i Park, 2012). W badaniach opartych na teorii Strelaua cechy temperamentu lub ich połączenia okazywały się jednak czynnikami ryzyka m.in. depresji, wypalenia zawodowego, zespołu stresu pourazowego i dolegliwości somatycznych. Szczególnie konsekwentnie z objawami psychopatologii i objawami somatycznymi wiązała się reaktywność emocjonalna, a żwawość - ze skutecznością psychoterapii (Cyniak-Cieciura, 2021).

Przykładem jest zahamowanie behawioralne, czyli utrwalona skłonność do reagowania ostrożnością lub unikaniem na nowe osoby, miejsca i przedmioty. To częściowo dziedziczna cecha, która ujawnia się wcześnie w życiu. Metaanaliza siedmiu badań wykazała, że wiąże się ona z ponad siedmiokrotnie większym ryzykiem rozwoju fobii społecznej. Około 15% dzieci przejawia skrajne zahamowanie behawioralne, a według autorów niemal połowa z nich z czasem rozwija fobię społeczną. Autorzy podkreślają, że wczesne rozpoznanie takich czynników ryzyka ma podstawowe znaczenie dla zapobiegania zaburzeniom (Clauss i Blackford, 2012). Więcej piszemy na stronach o nieśmiałości i fobii społecznej, a pokrewne tematy omawiamy w artykułach o osobach wysoko wrażliwych (WWO) i introwertykach.

Temperament dziecka - co z tego wynika dla rodziców?

Thomas i Chess zauważyli, że to, czy zachowanie dziecka uznamy za „łatwe”, czy „trudne”, zależy od wartości, postaw i praktyk rodziców oraz kultury. Dlatego mówili o „dobrym dopasowaniu” (ang. goodness of fit), czyli zgodności temperamentu dziecka z jego rodziną, szkołą i otoczeniem (Hong i Park, 2012).

Wiedza o temperamencie może pomóc rodzicom zrozumieć i zaakceptować cechy dziecka bez poczucia, że to oni je spowodowali, a także lepiej dopasować sposób wychowania (Hong i Park, 2012). Jeśli temperament dziecka jest dla Ciebie wyzwaniem, wsparciem mogą być konsultacje rodzicielskie, szkoła dla rodziców lub konsultacja psychologiczna dziecka.

Kiedy warto porozmawiać z psychologiem?

Temperament nie jest zaburzeniem. Porozmawiaj jednak ze specjalistą, jeśli:

• silna reaktywność emocjonalna lub napięcie w nowych sytuacjach utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie,
• wycofanie dziecka w kontaktach z rówieśnikami nie mija i zaczyna ograniczać jego życie,
• chcesz lepiej poznać swój profil temperamentu, np. przed ważną decyzją zawodową.

W naszym centrum możesz wykonać badanie temperamentu kwestionariuszem FCZ-KT(R) lub badanie osobowości, np. NEO-FFI, a wyniki omówić na konsultacji psychologicznej. Pierwszym krokiem może być bezpłatna wizyta wstępna. Wizytę zarezerwujesz online lub pod numerem 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy.

Najczęściej zadawane pytania

Co to temperament?

To względnie stałe, biologicznie uwarunkowane cechy, które dotyczą stylu i dynamiki zachowania - np. tempa i intensywności reakcji - a nie jego treści. Są widoczne od wczesnego dzieciństwa, ale w ciągu życia mogą się zmieniać.

Jakie są typy temperamentu?

Klasyczny podział, wywodzący się od Hipokratesa, wyróżnia choleryka, sangwinika, flegmatyka i melancholika. W kwestionariuszu Eysencka odpowiadają im połączenia ekstrawersji lub introwersji z wysokim lub niskim neurotyzmem. Inne teorie opisują temperament za pomocą wymiarów, np. siedmiu cech w teorii Strelaua.

Czym temperament różni się od charakteru?

Temperament ujawnia się wcześnie i ma podłoże biologiczne. Charakter w modelu Cloningera dojrzewa w dorosłości i wiąże się z wglądem w obraz samego siebie. Obejmuje m.in. samokierowanie oraz skłonność do współpracy.

Czy temperament można zmienić?

Częściowo. Cechy temperamentu są względnie stałe, ale w ciągu życia mogą się zmieniać, a ich stałość rośnie z wiekiem. Badania pokazują też, że cechy osobowości, zwłaszcza stabilność emocjonalna, mogą ulegać zmianom w trakcie terapii.

Czy temperament jest dziedziczny?

Częściowo. Według metaanalizy badań genetyki zachowania około 40% różnic w cechach osobowości wynika z czynników genetycznych, a około 60% ze środowiskowych.

Jaki może być temperament dziecka?

W klasycznym badaniu Thomasa i Chess około 40% dzieci określono jako „łatwe”, 10% jako „trudne” i 15% jako „wolno rozgrzewające się”, a pozostałych nie dało się łatwo zaklasyfikować. Badacze podkreślali, że ocena „łatwy” czy „trudny” zależy też od oczekiwań rodziców i kultury.

Bibliografia

• Chauhan, N., Shah, R., Padhy, S., Malhotra, S. i Kohli, A. (2022). Is the temperamental trait of high persistence protective in siblings? A comparative, exploratory study of healthy siblings, and attention deficit hyperactivity disorder probands. Indian Journal of Psychiatry, 64(2), 164-170. https://doi.org/10.4103/indianjpsychiatry.indianjpsychiatry_399_21
• Clauss, J. A. i Blackford, J. U. (2012). Behavioral inhibition and risk for developing social anxiety disorder: a meta-analytic study. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 51(10), 1066-1075.e1. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2012.08.002
• Cloninger, C. R., Svrakic, D. M. i Przybeck, T. R. (1993). A psychobiological model of temperament and character. Archives of General Psychiatry, 50(12), 975-990. https://doi.org/10.1001/archpsyc.1993.01820240059008
• Cyniak-Cieciura, M. (2021). Psychological flexibility, temperament, and perceived stress. Current Issues in Personality Psychology, 9(4), 306-315. https://doi.org/10.5114/cipp.2021.108685
• Hanney, W. J., Wilson, A. T., Smith, T., Shiley, C., Howe, J. i Kolber, M. J. (2022). Personality type and chronic pain: the relationship between personality profile and chronic low back pain using Eysenck's Personality Inventory. NeuroSci, 3(4), 677-686. https://doi.org/10.3390/neurosci3040049
• Hong, Y. R. i Park, J. S. (2012). Impact of attachment, temperament and parenting on human development. Korean Journal of Pediatrics, 55(12), 449-454. https://doi.org/10.3345/kjp.2012.55.12.449
• Oniszczenko, W. i Oszast, M. (2023). Strength of excitation and insomnia as mediated by mood dimensions. Current Issues in Personality Psychology, 11(1), 58-64. https://doi.org/10.5114/cipp/151671
• Roberts, B. W. i DelVecchio, W. F. (2000). The rank-order consistency of personality traits from childhood to old age: a quantitative review of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 126(1), 3-25. https://doi.org/10.1037/0033-2909.126.1.3
• Roberts, B. W., Luo, J., Briley, D. A., Chow, P. I., Su, R. i Hill, P. L. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117-141. https://doi.org/10.1037/bul0000088
• Rocha, M. S., Yaruss, J. S. i Rato, J. R. (2019). Temperament, executive functioning, and anxiety in school-age children who stutter. Frontiers in Psychology, 10, 2244. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02244
• Trofimova, I., Robbins, T. W., Sulis, W. H. i Uher, J. (2018). Taxonomies of psychological individual differences: biological perspectives on millennia-long challenges. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 373(1744), 20170152. https://doi.org/10.1098/rstb.2017.0152
• Vukasović, T. i Bratko, D. (2015). Heritability of personality: a meta-analysis of behavior genetic studies. Psychological Bulletin, 141(4), 769-785. https://doi.org/10.1037/bul0000017