Zaburzenia psychotyczne - objawy, przyczyny i leczenie

Zaburzenia psychotyczne — objawy, przyczyny i leczenie

Słowo „psychoza” budzi lęk i kojarzy się ze skrajnymi, nieprzewidywalnymi zachowaniami. Tymczasem zaburzenia psychotyczne to grupa stanów klinicznych, które dotykają ok. 3% populacji w ciągu życia i — co kluczowe — są uleczalne. Współczesna psychiatria i psychoterapia dysponują skutecznymi narzędziami, które pozwalają osobom z psychozą prowadzić pełne, satysfakcjonujące życie. Warunkiem jest wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie.

Czym są zaburzenia psychotyczne?

Zaburzenia psychotyczne to stany, w których dochodzi do utraty kontaktu z rzeczywistością. Van Os i Kapur w swoim przełomowym artykule przeglądowym opublikowanym w The Lancet zdefiniowali psychozę jako syndrom obejmujący halucynacje, urojenia, dezorganizację myślenia i zachowania oraz objawy negatywne (Van Os & Kapur, 2009). Autorzy podkreślili, że psychoza nie jest pojedynczą chorobą, lecz spektrum doświadczeń — od łagodnych, przejściowych epizodów po ciężkie, przewlekłe zaburzenia.

Do głównych zaburzeń psychotycznych należą:

• Schizofrenia — najczęściej diagnozowane zaburzenie psychotyczne, charakteryzujące się nawracającymi epizodami psychozy
• Zaburzenie schizoafektywne — połączenie objawów psychotycznych z objawami zaburzeń nastroju
• Zaburzenie urojeniowe — uporczywe urojenia bez innych objawów psychotycznych
• Krótkotrwałe zaburzenie psychotyczne — epizod psychotyczny trwający od jednego dnia do miesiąca
• Psychoza indukowana substancjami — wywołana alkoholem, narkotykami lub lekami

Objawy zaburzeń psychotycznych

Van Os i Kapur (2009) w swoim przeglądzie w The Lancet zaproponowali podział objawów psychotycznych na cztery wymiary:

Objawy pozytywne — „dodane” do normalnego doświadczenia

• Halucynacje — doświadczenia sensoryczne bez zewnętrznego bodźca. Najczęstsze to halucynacje słuchowe („głosy”), ale mogą dotyczyć każdego zmysłu
• Urojenia — fałszywe, trwałe przekonania utrzymywane mimo dowodów przeczących. Najczęstsze typy to urojenia prześladowcze, wielkościowe i odnoszące

Objawy negatywne — „odebrane” z normalnego funkcjonowania

• Spłycenie afektu — zmniejszona ekspresja emocjonalna, „kamienna twarz”
• Anhedonia — utrata zdolności odczuwania przyjemności
• Alogia — zubożenie mowy, krótkie, jednowyrazowe odpowiedzi
• Awolicja — brak motywacji i inicjatywy
• Wycofanie społeczne — izolacja od bliskich i otoczenia

Objawy dezorganizacji

• Dezorganizacja myślenia — niespójne, „rozbiegane” wypowiedzi
• Dziwaczne zachowania — nieprzewidywalne, niezrozumiałe dla otoczenia działania

Objawy afektywne

• Zaburzenia nastroju (depresja, mania) współwystępujące z psychozą

Ważne jest, że objawy negatywne, choć mniej dramatyczne, często stanowią największe wyzwanie terapeutyczne i mają największy wpływ na codzienne funkcjonowanie pacjenta.

Przyczyny zaburzeń psychotycznych — model podatność-stres

Współczesne rozumienie przyczyn psychozy opiera się na modelu podatność-stres, który Van Os i Kapur (2009) szczegółowo opisali w swoim artykule w The Lancet. Psychoza nie jest wynikiem jednej przyczyny, lecz interakcji czynników genetycznych, neurobiologicznych i środowiskowych:

• Genetyka: ryzyko schizofrenii u bliźniąt jednojajowych wynosi ok. 50%, co potwierdza silny, ale nie deterministyczny wpływ genów
• Neurobiologia: zaburzenia w szlakach dopaminergicznych, glutaminianergicznych i serotoninergicznych
• Czynniki środowiskowe: trauma dziecięca, życie w środowisku miejskim, migracja, używanie konopi indyjskich w okresie adolescencji
• Stresory psychospołeczne: izolacja, dyskryminacja, niski status socjoekonomiczny

Van Os i Kapur podkreślili, że konopie indyjskie stosowane w okresie dojrzewania zwiększają ryzyko psychozy nawet dwukrotnie — szczególnie u osób z genetyczną podatnością (Van Os & Kapur, 2009).

Leczenie zaburzeń psychotycznych

Farmakoterapia

Correll i współpracownicy opublikowali w 2018 roku kompleksowy przegląd strategii leczenia schizofrenii. Autorzy potwierdzili, że leki przeciwpsychotyczne pozostają fundamentem leczenia, ale podkreślili konieczność indywidualizacji terapii i minimalizacji działań niepożądanych (Correll i in., 2018). Leki drugiej generacji (atypowe) są obecnie preferowane ze względu na mniejsze ryzyko objawów pozapiramidowych.

Psychoterapia

Wbrew powszechnemu przekonaniu, psychoterapia odgrywa istotną rolę w leczeniu zaburzeń psychotycznych. Terapia poznawczo-behawioralna dla psychoz (CBTp) ma silne dowody na skuteczność w redukcji objawów pozytywnych. Interwencje rodzinne zmniejszają ryzyko nawrotu nawet o 50%. Trening umiejętności społecznych poprawia funkcjonowanie w codziennym życiu.

Wczesna interwencja — klucz do rokowania

Badania pokazują, że czas nieleczonej psychozy (Duration of Untreated Psychosis, DUP) jest jednym z najsilniejszych predyktorów rokowania. Im krótsza zwłoka między pojawieniem się objawów a rozpoczęciem leczenia, tym lepsze wyniki. Dlatego tak ważne jest szybkie rozpoznanie pierwszych sygnałów ostrzegawczych i natychmiastowa konsultacja ze specjalistą.

Sygnały ostrzegawcze — kiedy szukać pomocy?

Wczesne objawy psychozy mogą być subtelne i łatwo je zlekceważyć. Zwróć uwagę, jeśli Ty lub Twój bliski doświadcza:

• Narastającej podejrzliwości wobec otoczenia
• Poczucia, że inni ludzie mówią o Tobie lub Cię obserwują
• Słyszenia dźwięków lub głosów, których inni nie słyszą
• Trudności z odróżnieniem swoich myśli od zewnętrznych „wiadomości”
• Gwałtownego wycofania się z kontaktów społecznych
• Wyraźnego spadku funkcjonowania w pracy lub szkole
• Dziwacznych, nowych przekonań, które nie mają oparcia w faktach

Jeśli obserwujesz te objawy, nie czekaj. Konsultacja psychologiczna lub interwencja kryzysowa to pierwszy krok do uzyskania właściwej diagnozy i leczenia.

Życie z zaburzeniem psychotycznym — zdrowienie jest możliwe

Zaburzenia psychotyczne to poważna grupa chorób, ale nie wyrok. Badania nad koncepcją recovery (zdrowienia) pokazują, że znacząca część osób z rozpoznaniem schizofrenii osiąga zadowalające funkcjonowanie społeczne i zawodowe — szczególnie przy wczesnym leczeniu, wsparciu rodziny i dostępie do kompleksowej opieki.

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku i Gdyni oferujemy konsultacje psychologiczne i interwencję kryzysową dla osób doświadczających pierwszych objawów psychozy oraz ich rodzin. Nie musisz przechodzić przez to sam.

Zadzwoń i umów się na wizytę: 732 059 980