Bipolar disorder

Choroba afektywna dwubiegunowa, w skrócie ChAD, to przewlekłe zaburzenie nastroju, w którym okresy depresji przeplatają się z epizodami manii lub łagodniejszej hipomanii, czyli wyraźnie podwyższonego albo drażliwego nastroju i wzmożonej energii. W klasyfikacji ICD-10 odpowiada jej kategoria zaburzeń afektywnych dwubiegunowych. Po angielsku to bipolar disorder, stąd potoczne „bipolar”, a na co dzień mówi się też o chorobie dwubiegunowej, dwubiegunowości czy dwubiegunówce. Starsze nazwy to cyklofrenia i psychoza maniakalno-depresyjna, a potocznie bywa ona też nazywana „depresją maniakalną”.

Między epizodami wiele osób funkcjonuje dobrze. Podstawą leczenia jest opieka lekarza psychiatry, który dobiera leczenie farmakologiczne. Psychoterapia go nie zastępuje, ale może je skutecznie wspierać: pomaga zrozumieć chorobę, wcześnie rozpoznawać sygnały nawrotu i dbać o rytm dnia, który sprzyja stabilności nastroju.

W manii nastrój jest wyraźnie podwyższony, euforyczny albo drażliwy, a energii jest tak dużo, że potrzeba snu wyraźnie spada. Pojawiają się przyspieszona mowa, gonitwa myśli, poczucie wyjątkowych możliwości, nierealne plany i ryzykowne decyzje, na przykład finansowe. Mania wyraźnie zaburza codzienne funkcjonowanie, może przebiegać z objawami psychotycznymi i bywa, że wymaga leczenia w szpitalu. Hipomania ma podobne, ale łagodniejsze objawy. Bywa odbierana jako „świetna forma”, choć bliscy zauważają, że coś się zmieniło.

Epizod depresji w przebiegu ChAD, nazywany depresją dwubiegunową, wygląda podobnie jak inne depresje: obniżony nastrój, utrata zainteresowań, brak energii, zmiany snu i apetytu, poczucie winy, czasem myśli o śmierci. Osoby z ChAD zgłaszają się po pomoc zwykle właśnie w depresji, a hipomania rzadko budzi ich niepokój, dlatego choroba bywa latami rozpoznawana jako zwykła depresja.

Zdarzają się też stany mieszane, w których objawy obu biegunów występują jednocześnie, na przykład przygnębienie z pobudzeniem, gonitwą myśli i bezsennością. Wymagają one szybkiej konsultacji z psychiatrą.

O ChAD typu I mówi się wtedy, gdy wystąpił co najmniej jeden epizod manii, zwykle obok epizodów depresji. W ChAD typu II pojawiają się epizody hipomanii i depresji, ale nigdy pełna mania. Typ II nie jest łagodniejszą odmianą choroby: osoby z tym rozpoznaniem spędzają zwykle dużo więcej czasu w depresji niż w hipomanii, a depresja potrafi mocno obciążać codzienne życie.

Cyklotymia to przewlekłe wahania nastroju, które u dorosłych trwają co najmniej dwa lata, ale są słabsze niż w ChAD: okresy lekko podwyższonego i obniżonego nastroju nie spełniają kryteriów hipomanii ani depresji. Zalicza się ją do spektrum zaburzeń dwubiegunowych, a u części osób przechodzi w ChAD. Rodzaj zaburzenia ustala lekarz psychiatra, często dopiero po dłuższej obserwacji.

W ścisłym sensie nie: ChAD jest chorobą przewlekłą i nawracającą, a dzisiejsze leczenie nie usuwa jej raz na zawsze. Regularne leczenie prowadzone przez lekarza psychiatrę pozwala jednak wielu osobom na długie okresy remisji, czyli czasu bez objawów albo z objawami niewielkimi, a także na pracę, naukę i udane relacje.

Na stabilność nastroju wpływa kilka rzeczy naraz: przyjmowanie leków zgodnie z zaleceniami, regularny sen i rytm dnia, ograniczanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, wczesne reagowanie na sygnały nawrotu i wsparcie bliskich. Samodzielne odstawienie leków, nawet w dobrym okresie, zwiększa ryzyko nawrotu, dlatego decyzje o zmianach w leczeniu podejmuje się razem z lekarzem.

W obu przypadkach pojawiają się silne wahania nastroju, dlatego ChAD i osobowość borderline bywają mylone. W ChAD zmiany mają postać epizodów, które trwają dni lub tygodnie i obejmują także sen, poziom energii i aktywność, a między nimi nastrój może być wyrównany. W borderline emocje zmieniają się szybko, często w ciągu godzin, zwykle w reakcji na wydarzenia w relacjach, zwłaszcza na poczucie odrzucenia, a trudności mają postać trwałego wzorca, a nie epizodów.

Oba zaburzenia mogą też występować razem. Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: podstawą leczenia ChAD jest farmakoterapia prowadzona przez psychiatrę, a w borderline podstawową formą pomocy jest psychoterapia, na przykład terapia dialektyczno-behawioralna. Ocenę warto zostawić specjaliście, który zbierze dokładny wywiad, czasem także z pomocą bliskich.

Jeśli podejrzewasz u siebie lub bliskiej osoby chorobę dwubiegunową, pierwszym krokiem powinna być konsultacja u lekarza psychiatry, który postawi diagnozę i zaproponuje leczenie. Psycholog może pomóc przygotować się do tej wizyty i uporządkować obserwacje, na przykład zapisywane zmiany nastroju i snu.

Obok leczenia psychiatrycznego pomocne są psychoedukacja i psychoterapia, w tym poznawczo-behawioralna, oraz praca z rodziną. Prowadzone równolegle z leczeniem mogą zmniejszać ryzyko nawrotów. Na spotkaniach uczysz się rozpoznawać wczesne sygnały zmiany nastroju, dbać o regularny sen i rytm dnia oraz tworzyć plan na trudniejsze okresy. Psychoedukacja może obejmować także bliskich.