Terapia EMDR - na czym polega i komu pomaga?

Terapia EMDR - na czym polega i komu pomaga?

Terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) to metoda psychoterapeutyczna, ktora w ciagu ostatnich trzech dekad zyskala status jednej z najskuteczniejszych form pracy z trauma. Swiatowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje ja jako pierwszoliniowe leczenie PTSD u doroslych, a Amerykanskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) umieszcza ja wsrod metod o silnym wsparciu naukowym. Mimo to wiele osob nigdy o niej nie slyszalo - albo slyszalo, ale nie rozumie, na czym dokladnie polega. Ten artykul wyjasnia, czym jest EMDR, jak przebiega sesja i komu ta metoda moze pomoc.

Historia powstania EMDR

Metode EMDR opracowala amerykanska psycholozka dr Francine Shapiro pod koniec lat 80. XX wieku. Shapiro zauwazyla, ze spontaniczne ruchy oczu podczas spaceru lagodza intensywnosc nieprzyjemnych wspomnien. To spostrzezenie stalo sie punktem wyjscia do stworzenia ustrukturyzowanego protokolu terapeutycznego, ktory poddano nastepnie rygorystycznym badaniom klinicznym.

Od tamtego czasu przeprowadzono ponad 30 randomizowanych badan kontrolowanych potwierdzajacych skutecznosc EMDR w leczeniu zaburzen zwiazanych z trauma. Metoda zyskala uznanie nie tylko WHO i APA, ale rowniez Amerykanskiego Departamentu ds. Weteranow, ktory stosuje ja w pracy z zolnierzami po doswiadczeniach wojennych. W Europie EMDR zostal zatwierdzony przez National Institute for Health and Care Excellence (NICE) w Wielkiej Brytanii oraz przez liczne towarzystwa psychiatryczne, w tym Polskie Towarzystwo Psychiatryczne.

Jak dziala EMDR?

Centralna idea EMDR opiera sie na modelu adaptacyjnego przetwarzania informacji (AIP - Adaptive Information Processing). Zgodnie z tym modelem nasz mozg posiada naturalny system przetwarzania doswiadczen - podobnie jak cialo posiada system gojenia ran. Gdy doswiadczamy traumy, ten naturalny mechanizm zostaje zablokowany. Wspomnienie traumatyczne zostaje "zamrozone" w mozgu w swojej oryginalnej, nieprzetworzonej formie - ze wszystkimi emocjami, doznaniami cielesnymi i przekonaniami, jakie towarzyszyly zdarzeniu.

Dlatego osoby po traumie reaguja tak, jakby zagrozenie wciaz trwalo - bo dla ich ukladu nerwowego ono naprawde trwa. Dzwiek podobny do wybuchu uruchamia panike. Zapach kojarzacy sie z przemoca wywoluje mdlosci. Dotyk w pewnym miejscu ciala prowadzi do sztywnosci i leku. To nie sa "przesadzone reakcje" - to nieprzetworzony material traumatyczny, ktory zostal zakodowany w sieci neuronowej.

EMDR pomaga mozgowi "odmrozic" te wspomnienia i przetworzyc je w sposob adaptacyjny. Wykorzystuje do tego bilateralna stymulacje - najczesciej ruchy oczu za palcem terapeuty (stad nazwa metody), ale rowniez naprzemienne stukanie w kolana, trzymanie w dloniach urzadzen wibrujacych lub sygnal dzwiekowy naprzemiennie w lewym i prawym uchu.

Mechanizm dzialania bilateralnej stymulacji nie jest jeszcze w pelni poznany, ale wiodaca hipoteza laczy go z procesami zachodzacymi podczas fazy REM snu. W tej fazie oczy poruszaja sie szybko z boku na bok, a mozg przetwarza i konsoliduje wspomnienia z danego dnia. EMDR moze naladowac ten naturalny proces, dajac mozgowi mozliwosc przetworzenia wspomnien, ktore do tej pory pozostawaly zablokowane.

Osiem faz terapii EMDR

Protokol EMDR sklada sie z osmu faz, co czyni go jedna z najbardziej usystematyzowanych metod terapeutycznych. Kazda faza ma konkretny cel i terapeuta nie przechodzi do nastepnej, dopoki poprzednia nie zostanie zakonczona:

• Faza 1 - Zbieranie wywiadu i planowanie leczenia. Terapeuta poznaje historie pacjenta, identyfikuje wspomnienia traumatyczne do przetworzenia i ocenia gotowosc do pracy metoda EMDR. W tej fazie terapeuta tworzy rowniez "mape" wspomnien do przetworzenia - ustala kolejnosc i priorytety.
• Faza 2 - Przygotowanie. Pacjent uczy sie technik stabilizacji emocjonalnej - na przyklad techniki "bezpiecznego miejsca", techniki "pojemnika" czy cwiczen oddechowych - ktore pozwola mu radzic sobie z trudnymi emocjami miedzy sesjami. Terapeuta wyjasnia rowniez, jak przebiega EMDR i czego mozna sie spodziewac.
• Faza 3 - Ocena. Wybor konkretnego wspomnienia do przetworzenia. Pacjent identyfikuje obraz, negatywne przekonanie o sobie (np. "jestem bezwartosciowy"), pozadane przekonanie pozytywne (np. "mam wartosc"), emocje i doznania cielesne. Ocenia rowniez intensywnosc dystresu w skali SUD (Subjective Units of Disturbance) od 0 do 10.
• Faza 4 - Desensytyzacja. Wlasciwe przetwarzanie z wykorzystaniem bilateralnej stymulacji. Pacjent skupia sie na wspomnieniu, jednoczesnie sledzac ruchy palca terapeuty. Miedzy seriami ruchow oczu terapeuta pyta, co sie pojawia - jakie obrazy, emocje, mysli, doznania cielesne. Przetwarzanie trwa, az poziom dystresu spadnie do 0 lub 1.
• Faza 5 - Instalacja. Wzmocnienie pozytywnego przekonania i polaczenie go z przetworzonym wspomnieniem. Pacjent ocenia, na ile pozytywne przekonanie (np. "jestem bezpieczny") czuje sie prawdziwe w kontekscie przetworzonego wspomnienia.
• Faza 6 - Skan ciala. Sprawdzenie, czy w ciele pozostaly jeszcze napiecia zwiazane ze wspomnieniem. Pacjent mentalnie skanuje cale cialo, szukajac jakichkolwiek nieprzyjemnych doznan. Jesli sie pojawia, terapeuta kontynuuje przetwarzanie.
• Faza 7 - Zamkniecie. Stabilizacja pacjenta na koniec sesji, omowienie tego, co moze sie pojawic miedzy spotkaniami. Terapeuta upewnia sie, ze pacjent jest w stabilnym stanie emocjonalnym przed wyjsciem z gabinetu.
• Faza 8 - Ponowna ocena. Na poczatku nastepnej sesji terapeuta sprawdza, jak pacjent reaguje na przetworzone wspomnienie. Czy poziom dystresu sie utrzymal? Czy pojawialy sie jakies nowe wspomnienia lub sny?

Komu pomaga EMDR?

EMDR zostal pierwotnie opracowany do leczenia PTSD, ale zakres jego zastosowan jest znacznie szerszy. Metoda okazala sie skuteczna w pracy z wieloma trudnosciami, ktore maja swoje zrodlo w nieprzetworzonych doswiadczeniach z przeszlosci:

• Zespol stresu pourazowego (PTSD) - po wypadkach, napadach, katastrofach, doswiadczeniach wojennych
• Trauma relacyjna - przemoc domowa, zaniedbanie emocjonalne, naduzycia w dziecinstwie
• Zaburzenia lekowe - fobie, napadowy lek, lek uogolniony, gdy u podloza lezy doswiadczenie traumatyczne
• Depresja - szczegolnie gdy wiaze sie z trudnymi doswiadczeniami z przeszlosci i negatywnymi przekonaniami o sobie
• Zaburzenia adaptacyjne - trudnosci z przystosowaniem sie po stracie, rozwodzie, zmianie zyciowej
• Bol przewlekly - gdy ma komponent psychologiczny i wiaze sie z traumatycznym doswiadczeniem
• Zaburzenia osobowosci - szczegolnie borderline, gdzie u podloza czesto lezy trauma z dziecinstwa
• Zaburzenia dysocjacyjne - pod warunkiem odpowiedniego przygotowania i stabilizacji

Wazne jest to, ze EMDR nie wymaga szczegolowego opowiadania o traumie. Pacjent nie musi wielokrotnie relacjonowac tego, co przezyl - wystarczy, ze skupi sie na wspomnieniu wewnetrznie. To sprawia, ze metoda jest szczegolnie wartosciowa dla osob, ktorym trudno jest werbalizowac swoje doswiadczenia - na przyklad dla osob po przemocy seksualnej, ktore wstydzą sie opowiadac o tym, co przezyli.

Czego mozna sie spodziewac po EMDR?

Pacjenci po zakonczeniu terapii EMDR czesto opisuja, ze wspomnienie traumatyczne nadal jest obecne w pamięci, ale "nie boli" tak jak wczesniej. Mozna o nim myslec bez fali emocji, ktora wczesniej zalewala. Obraz wspomnienia czesto staje sie mniej wyrazisty, jakby oddalil sie w czasie. Negatywne przekonania o sobie ("to moja wina", "jestem slaby") zostaja zastapione bardziej realistycznymi i adaptacyjnymi ("zrobilem, co moglem", "przezylem, mam sile").

Na poziomie ciala pacjenci zauwazaja zmniejszenie napiec, lepszy sen, spadek nadmiernej czujnosci i reaktywnosci. Flashbacki staja sie rzadsze, a jesli sie pojawiaja, nie niosą juz ze soba tak silnego ladunku emocjonalnego.

Ile trwa terapia EMDR?

Dlugosc terapii zalezy od rodzaju i zlozonosci traumy. Pojedynczy incydent traumatyczny (np. wypadek samochodowy) u doroslej osoby bez wczesniejszych obciazen moze zostac przetworzony w 3-6 sesjach. Trauma zlozona - czyli wielokrotne, powtarzajace sie doswiadczenia traumatyczne, szczegolnie z dziecinstwa - wymaga zwykle dluzszej pracy, czesto kilkunastu lub kilkudziesieciu sesji, wliczajac fazy stabilizacji.

Sesja EMDR trwa standardowo 50-90 minut. Sesje przetwarzania bywaja emocjonalnie intensywne, dlatego wazne jest, zeby terapeuta mial wystarczajaco duzo czasu na zamkniecie sesji i stabilizacje pacjenta. Niektore sesje - szczegolnie poczatkowe - moga byc poswiecone wylacznie budowaniu zasobow i przygotowaniu, bez przetwarzania traumatycznych wspomnien.

EMDR a inne metody pracy z trauma

EMDR nie jest jedyna skuteczna metoda leczenia traumy. Inne podejscia o potwierdzonej skutecznosci to terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na traume (TF-CBT), terapia ekspozycyjna, Somatic Experiencing (terapia somatyczna) i terapia schematow. Kazda z tych metod ma swoje mocne strony i wskazania.

EMDR wyroznia sie kilkoma cechami: nie wymaga zadawania "prac domowych" miedzy sesjami (w odroznieniu od CBT), nie wymaga dlugiego werbalnego opowiadania o traumie (w odroznieniu od terapii ekspozycyjnej), a efekty sa czesto widoczne stosunkowo szybko. Badania porownawcze wskazuja, ze EMDR i TF-CBT sa rownie skuteczne w leczeniu PTSD, ale EMDR moze byc lepiej tolerowany przez pacjentow, ktorzy nie chca lub nie moga szczegolowo opowiadac o swoich doswiadczeniach.

Wiecej o zespole stresu pourazowego przeczytasz w naszym artykule o PTSD - objawy i leczenie, a o wplywie traumy z dziecinstwa na dorosle zycie - w artykule o traumie dzieciecej.

Czy EMDR jest bezpieczne?

EMDR jest metoda bezpieczna, pod warunkiem ze prowadzi ja przeszkolony terapeuta. Jak kazda forma pracy z trauma, moze przejsciowo nasilac trudne emocje lub sny - szczegolnie miedzy sesjami, gdy mozg kontynuuje przetwarzanie. Terapeuta przygotowuje pacjenta na te mozliwosc i wyposaża go w narzedzia do radzenia sobie z nimi.

EMDR nie jest hipnoza i pacjent przez caly czas pozostaje w pelnej swiadomosci. Ma kontrole nad procesem i moze w kazdej chwili poprosic o przerwe lub zakonczenie sesji. Terapeuta EMDR jest przeszkolony w rozpoznawaniu sygnałow dysocjacji i potrafi adekwatnie zareagowac, jesli pacjent zacznie sie "wylaczac" podczas sesji.

Istnieja pewne przeciwwskazania do EMDR: aktywna psychoza, ciezkie zaburzenia dysocjacyjne (bez wczesniejszej stabilizacji), aktywne uzywanie substancji psychoaktywnych, a takze niestabilna sytuacja zyciowa, ktora uniemozliwia regularna prace terapeutyczna. Dlatego wlasnie tak wazna jest poczatkowa konsultacja, podczas ktorej terapeuta ocenia, czy EMDR jest odpowiednia metoda dla danej osoby.

EMDR w Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdansku terapie EMDR prowadzi mgr Malgorzata Kozlowska - psycholog i psychotraumatolog z certyfikowanym szkoleniem w zakresie EMDR. Pani Malgorzata pracuje zarowno z trauma pojedynczych zdarzen, jak i z trauma zlozona siegajaca dziecinstwa. Wspiera ja mgr Aleksandra Ostrowska, rowniez psychotraumatolog, ktora specjalizuje sie w pracy z osobami po trudnych doswiadczeniach zyciowych. W dlugterminowej pracy terapeutycznej z osobami po traumie pomaga takze mgr Anna Lewicka, psychoterapeuta prowadzaca psychoterapie indywidualna.

Jesli doswiadczasz nawracajacych wspomnien, koszmarow sennych, nadmiernej czujnosci lub unikasz sytuacji przypominajacych traumatyczne wydarzenie - konsultacja psychotraumatologiczna to dobry pierwszy krok. Podczas spotkania specjalista oceni Twoja sytuacje, ustali, czy EMDR jest odpowiednia metoda, i zaproponuje plan pracy dostosowany do Twoich potrzeb.

Nie musisz wiedziec, jaka metoda terapii Ci odpowiada - od tego jest specjalista. Wystarczy, ze zadzwonisz i opiszesz, z czym sie zmagasz. Zadzwon pod numer 732 059 980 i umow sie na pierwsza konsultacje. Przyjmujemy w czterech gabinetach w Gdansku i Gdyni - wybierz lokalizacje najdogodniejsza dla siebie. Dostepna jest rowniez konsultacja online.