Terapia EMDR - na czym polega?

Terapia EMDR - na czym polega i komu pomaga?

Terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) to metoda psychoterapeutyczna, która w ciągu ostatnich trzech dekad zyskała status jednej z najskuteczniejszych form pracy z traumą. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje ją jako pierwszoliniowe leczenie PTSD u dorosłych, a Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) umieszcza ją wśród metod o silnym wsparciu naukowym. Mimo to wiele osób nigdy o niej nie słyszało - albo słyszało, ale nie rozumie, na czym dokładnie polega. Ten artykuł wyjaśnia, czym jest EMDR, jak przebiega sesja i komu ta metoda może pomóc.

Historia powstania EMDR

Metodę EMDR opracowała amerykańska psycholożka dr Francine Shapiro pod koniec lat 80. XX wieku. Shapiro zauważyła, że spontaniczne ruchy oczu podczas spaceru łagodzą intensywność nieprzyjemnych wspomnień. To spostrzeżenie stało się punktem wyjścia do stworzenia ustrukturyzowanego protokołu terapeutycznego, który poddano następnie rygorystycznym badaniom klinicznym.

Od tamtego czasu przeprowadzono ponad 30 randomizowanych badań kontrolowanych potwierdzających skuteczność EMDR w leczeniu zaburzeń związanych z traumą. Metoda zyskała uznanie nie tylko WHO i APA, ale również Amerykańskiego Departamentu ds. Weteranów, który stosuje ją w pracy z żołnierzami po doświadczeniach wojennych. W Europie EMDR został zatwierdzony przez National Institute for Health and Care Excellence (NICE) w Wielkiej Brytanii oraz przez liczne towarzystwa psychiatryczne, w tym Polskie Towarzystwo Psychiatryczne.

Jak działa EMDR?

Centralna idea EMDR opiera się na modelu adaptacyjnego przetwarzania informacji (AIP - Adaptive Information Processing). Zgodnie z tym modelem nasz mózg posiada naturalny system przetwarzania doświadczeń - podobnie jak ciało posiada system gojenia ran. Gdy doświadczamy traumy, ten naturalny mechanizm zostaje zablokowany. Wspomnienie traumatyczne zostaje "zamrożone" w mózgu w swojej oryginalnej, nieprzetworzonej formie - ze wszystkimi emocjami, doznaniami cielesnymi i przekonaniami, jakie towarzyszyły zdarzeniu.

Dlatego osoby po traumie reagują tak, jakby zagrożenie wciąż trwało - bo dla ich układu nerwowego ono naprawdę trwa. Dźwięk podobny do wybuchu uruchamia panikę. Zapach kojarzący się z przemocą wywołuje mdłości. Dotyk w pewnym miejscu ciała prowadzi do sztywności i lęku. To nie są "przesadzone reakcje" - to nieprzetworzony materiał traumatyczny, który został zakodowany w sieci neuronowej.

Jeśli podejrzewasz u siebie objawy PTSD, możesz wstępnie ocenić ich nasilenie za pomocą darmowego testu PCL-5. EMDR pomaga mózgowi "odmrozić" te wspomnienia i przetworzyć je w sposób adaptacyjny. Wykorzystuje do tego bilateralną stymulację - najczęściej ruchy oczu za palcem terapeuty (stąd nazwa metody), ale również naprzemienne stukanie w kolana, trzymanie w dłoniach urządzeń wibrujących lub sygnał dźwiękowy naprzemiennie w lewym i prawym uchu.

Mechanizm działania bilateralnej stymulacji nie jest jeszcze w pełni poznany, ale wiodąca hipoteza łączy go z procesami zachodzącymi podczas fazy REM snu. W tej fazie oczy poruszają się szybko z boku na bok, a mózg przetwarza i konsoliduje wspomnienia z danego dnia. EMDR może naśladować ten naturalny proces, dając mózgowi możliwość przetworzenia wspomnień, które do tej pory pozostawały zablokowane.

Osiem faz terapii EMDR

Protokół EMDR składa się z ośmiu faz, co czyni go jedną z najbardziej usystematyzowanych metod terapeutycznych. Każda faza ma konkretny cel i terapeuta nie przechodzi do następnej, dopóki poprzednia nie zostanie zakończona:

• Faza 1 - Zbieranie wywiadu i planowanie leczenia. Terapeuta poznaje historię pacjenta, identyfikuje wspomnienia traumatyczne do przetworzenia i ocenia gotowość do pracy metodą EMDR. W tej fazie terapeuta tworzy również "mapę" wspomnień do przetworzenia - ustala kolejność i priorytety.
• Faza 2 - Przygotowanie. Pacjent uczy się technik stabilizacji emocjonalnej - na przykład techniki "bezpiecznego miejsca", techniki "pojemnika" czy ćwiczeń oddechowych - które pozwolą mu radzić sobie z trudnymi emocjami między sesjami. Terapeuta wyjaśnia również, jak przebiega EMDR i czego można się spodziewać.
• Faza 3 - Ocena. Wybór konkretnego wspomnienia do przetworzenia. Pacjent identyfikuje obraz, negatywne przekonanie o sobie (np. "jestem bezwartościowy"), pożądane przekonanie pozytywne (np. "mam wartość"), emocje i doznania cielesne. Ocenia również intensywność dystresu w skali SUD (Subjective Units of Disturbance) od 0 do 10.
• Faza 4 - Desensytyzacja. Właściwe przetwarzanie z wykorzystaniem bilateralnej stymulacji. Pacjent skupia się na wspomnieniu, jednocześnie śledząc ruchy palca terapeuty. Między seriami ruchów oczu terapeuta pyta, co się pojawia - jakie obrazy, emocje, myśli, doznania cielesne. Przetwarzanie trwa, aż poziom dystresu spadnie do 0 lub 1.
• Faza 5 - Instalacja. Wzmocnienie pozytywnego przekonania i połączenie go z przetworzonym wspomnieniem. Pacjent ocenia, na ile pozytywne przekonanie (np. "jestem bezpieczny") czuje się prawdziwe w kontekście przetworzonego wspomnienia.
• Faza 6 - Skan ciała. Sprawdzenie, czy w ciele pozostały jeszcze napięcia związane ze wspomnieniem. Pacjent mentalnie skanuje całe ciało, szukając jakichkolwiek nieprzyjemnych doznań. Jeśli się pojawią, terapeuta kontynuuje przetwarzanie.
• Faza 7 - Zamknięcie. Stabilizacja pacjenta na koniec sesji, omówienie tego, co może się pojawić między spotkaniami. Terapeuta upewnia się, że pacjent jest w stabilnym stanie emocjonalnym przed wyjściem z gabinetu.
• Faza 8 - Ponowna ocena. Na początku następnej sesji terapeuta sprawdza, jak pacjent reaguje na przetworzone wspomnienie. Czy poziom dystresu się utrzymał? Czy pojawiały się jakieś nowe wspomnienia lub sny?

Komu pomaga EMDR?

EMDR został pierwotnie opracowany do leczenia PTSD, ale zakres jego zastosowań jest znacznie szerszy. Metoda okazała się skuteczna w pracy z wieloma trudnościami, które mają swoje źródło w nieprzetworzonych doświadczeniach z przeszłości:

• Zespół stresu pourazowego (PTSD) - po wypadkach, napadach, katastrofach, doświadczeniach wojennych
• Trauma relacyjna - przemoc domowa, zaniedbanie emocjonalne, nadużycia w dzieciństwie
• Zaburzenia lękowe - fobie, napadowy lęk, lęk uogólniony, gdy u podłoża leży doświadczenie traumatyczne
• Depresja - szczególnie gdy wiąże się z trudnymi doświadczeniami z przeszłości i negatywnymi przekonaniami o sobie
• Zaburzenia adaptacyjne - trudności z przystosowaniem się po stracie, rozwodzie, zmianie życiowej
• Ból przewlekły - gdy ma komponent psychologiczny i wiąże się z traumatycznym doświadczeniem
• Zaburzenia osobowości - szczególnie borderline, gdzie u podłoża często leży trauma z dzieciństwa
• Zaburzenia dysocjacyjne - pod warunkiem odpowiedniego przygotowania i stabilizacji

Ważne jest to, że EMDR nie wymaga szczegółowego opowiadania o traumie. Pacjent nie musi wielokrotnie relacjonować tego, co przeżył - wystarczy, że skupi się na wspomnieniu wewnętrznie. To sprawia, że metoda jest szczególnie wartościowa dla osób, którym trudno jest werbalizować swoje doświadczenia - na przykład dla osób po przemocy seksualnej, które wstydzą się opowiadać o tym, co przeżyli.

Czego można się spodziewać po EMDR?

Pacjenci po zakończeniu terapii EMDR często opisują, że wspomnienie traumatyczne nadal jest obecne w pamięci, ale "nie boli" tak jak wcześniej. Można o nim myśleć bez fali emocji, która wcześniej zalewała. Obraz wspomnienia często staje się mniej wyrazisty, jakby oddalił się w czasie. Negatywne przekonania o sobie ("to moja wina", "jestem słaby") zostają zastąpione bardziej realistycznymi i adaptacyjnymi ("zrobiłem, co mogłem", "przeżyłem, mam siłę").

Na poziomie ciała pacjenci zauważają zmniejszenie napięć, lepszy sen, spadek nadmiernej czujności i reaktywności. Flashbacki stają się rzadsze, a jeśli się pojawiają, nie niosą już ze sobą tak silnego ładunku emocjonalnego.

Ile trwa terapia EMDR?

Długość terapii zależy od rodzaju i złożoności traumy. Pojedynczy incydent traumatyczny (np. wypadek samochodowy) u dorosłej osoby bez wcześniejszych obciążeń może zostać przetworzony w 3-6 sesjach. Trauma złożona - czyli wielokrotne, powtarzające się doświadczenia traumatyczne, szczególnie z dzieciństwa - wymaga zwykle dłuższej pracy, często kilkunastu lub kilkudziesięciu sesji, wliczając fazy stabilizacji.

Sesja EMDR trwa standardowo 50-90 minut. Sesje przetwarzania bywają emocjonalnie intensywne, dlatego ważne jest, żeby terapeuta miał wystarczająco dużo czasu na zamknięcie sesji i stabilizację pacjenta. Niektóre sesje - szczególnie początkowe - mogą być poświęcone wyłącznie budowaniu zasobów i przygotowaniu, bez przetwarzania traumatycznych wspomnień.

EMDR a inne metody pracy z traumą

EMDR nie jest jedyną skuteczną metodą leczenia traumy. Inne podejścia o potwierdzonej skuteczności to terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na traumę (TF-CBT), terapia ekspozycyjna, Somatic Experiencing (terapia somatyczna) i terapia schematów. Każda z tych metod ma swoje mocne strony i wskazania.

EMDR wyróżnia się kilkoma cechami: nie wymaga zadawania "prac domowych" między sesjami (w odróżnieniu od CBT), nie wymaga długiego werbalnego opowiadania o traumie (w odróżnieniu od terapii ekspozycyjnej), a efekty są często widoczne stosunkowo szybko. Badania porównawcze wskazują, że EMDR i TF-CBT są równie skuteczne w leczeniu PTSD, ale EMDR może być lepiej tolerowany przez pacjentów, którzy nie chcą lub nie mogą szczegółowo opowiadać o swoich doświadczeniach.

Więcej o zespole stresu pourazowego przeczytasz w naszym artykule o PTSD - objawy i leczenie, a o wpływie traumy z dzieciństwa na dorosłe życie - w artykule o traumie dziecięcej.

Czy EMDR jest bezpieczne?

EMDR jest metodą bezpieczną, pod warunkiem że prowadzi ją przeszkolony terapeuta. Jak każda forma pracy z traumą, może przejściowo nasilać trudne emocje lub sny - szczególnie między sesjami, gdy mózg kontynuuje przetwarzanie. Terapeuta przygotowuje pacjenta na tę możliwość i wyposaża go w narzędzia do radzenia sobie z nimi.

EMDR nie jest hipnozą i pacjent przez cały czas pozostaje w pełnej świadomości. Ma kontrolę nad procesem i może w każdej chwili poprosić o przerwę lub zakończenie sesji. Terapeuta EMDR jest przeszkolony w rozpoznawaniu sygnałów dysocjacji i potrafi adekwatnie zareagować, jeśli pacjent zacznie się "wyłączać" podczas sesji.

Istnieją pewne przeciwwskazania do EMDR: aktywna psychoza, ciężkie zaburzenia dysocjacyjne (bez wcześniejszej stabilizacji), aktywne używanie substancji psychoaktywnych, a także niestabilna sytuacja życiowa, która uniemożliwia regularną pracę terapeutyczną. Dlatego właśnie tak ważna jest początkowa konsultacja, podczas której terapeuta ocenia, czy EMDR jest odpowiednią metodą dla danej osoby.

EMDR w Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku terapię EMDR prowadzi mgr Małgorzata Kozłowska - psycholog i psychotraumatolog z certyfikowanym szkoleniem w zakresie EMDR. Pani Małgorzata pracuje zarówno z traumą pojedynczych zdarzeń, jak i z traumą złożoną sięgającą dzieciństwa. Wspiera ją mgr Aleksandra Ostrowska, również psychotraumatolog, która specjalizuje się w pracy z osobami po trudnych doświadczeniach życiowych. W długoterminowej pracy terapeutycznej z osobami po traumie pomaga także mgr Anna Lewicka, psychoterapeuta prowadząca psychoterapię indywidualną.

Jeśli doświadczasz nawracających wspomnień, koszmarów sennych, nadmiernej czujności lub unikasz sytuacji przypominających traumatyczne wydarzenie - konsultacja psychotraumatologiczna to dobry pierwszy krok. Podczas spotkania specjalista oceni Twoją sytuację, ustali, czy EMDR jest odpowiednią metodą, i zaproponuje plan pracy dostosowany do Twoich potrzeb.

Nie musisz wiedzieć, jaka metoda terapii Ci odpowiada - od tego jest specjalista. Możesz też skorzystać z bezpłatnej wizyty wstępnej. Wystarczy, że zadzwonisz i opiszesz, z czym się zmagasz. Zadzwoń pod numer 732 059 980 i umów się na pierwszą konsultację. Przyjmujemy w czterech gabinetach w Gdańsku i Gdyni - wybierz lokalizację najdogodniejszą dla siebie. Dostępna jest również konsultacja online.