Trauma dziecięca - jak wpływa na dorosłe życie?

Trauma dziecięca - jak wpływa na dorosłe życie?

Kiedy myslimy o traumie, przed oczami staja nam dramatyczne wydarzenia - wypadki, katastrofy, akty przemocy. Tymczasem wiekszosc traum, ktore najglebiej ksztaltuja ludzkie zycie, rozgrywa sie cicho, za zamknietymi drzwiami, w domach, ktore z zewnatrz wygladaja normalnie. Trauma dziecieca nie musi byc spektakularna, zeby zostawic gleboki slad. Zaniedbanie emocjonalne, chroniczny brak poczucia bezpieczenstwa, krzyk, upokarzanie, bycie swiadkiem przemocy miedzy rodzicami - to doswiadczenia, ktore ksztaltuja rozwijajacy sie mozg dziecka i wplywaja na cale dorosle zycie.

W tym artykule wyjasniamy, czym jest trauma dziecieca, jak zmienia mozg i uklad nerwowy, w jaki sposob objawia sie w doroslosci i jakie sa najskuteczniejsze metody pracy terapeutycznej z jej nastepstwami.

Czym jest trauma dziecieca?

Trauma dziecieca to doswiadczenie, ktore przekracza zdolnosc dziecka do poradzenia sobie z nim - emocjonalnie, poznawczo i fizjologicznie. Kluczowe jest tu slowo "dziecka": to, co dla doroslego jest trudnym, ale znosnym doswiadczeniem, dla malego czlowieka moze byc przytlaczajace, bo jego mozg i uklad nerwowy sa jeszcze w trakcie rozwoju. Dziecko nie ma jeszcze mechanizmow obronnych, perspektywy ani autonomii, ktore pozwalaja doroslym radzic sobie z trudnosciami.

Wazne jest rowniez to, ze trauma dziecieca nie ogranicza sie do aktow przemocy. Zaniedbanie - brak uwagi, ciepla, responsywnosci ze strony opiekuna - moze byc rownie traumatyzujace jak aktywne krzywdzenie. Dziecko, ktorego placz jest regularnie ignorowany, ktore nie jest przytulane, ktore uczy sie, ze jego potrzeby nie sa wazne - doswiadcza traumy relacyjnej, nawet jesli nikt go nigdy nie uderzyl.

Badanie ACE - przełomowe odkrycie

Przelomowe badanie ACE (Adverse Childhood Experiences), przeprowadzone przez CDC i Kaiser Permanente na grupie ponad 17 000 osob, zidentyfikowalo dziesiec kategorii negatywnych doswiadczen z dziecinstwa:

• Przemoc fizyczna
• Przemoc emocjonalna (werbalna)
• Przemoc seksualna
• Zaniedbanie fizyczne
• Zaniedbanie emocjonalne
• Uzaleznienie rodzica od alkoholu lub narkotykow
• Choroba psychiczna rodzica
• Przemoc domowa wobec matki
• Rozwod lub separacja rodzicow
• Uwiezienie czlonka rodziny

Wyniki badania ACE byly przelomowe i zmieniły sposob, w jaki medycyna i psychologia patrza na zdrowie: im wiecej takich doswiadczen w dziecinstwie, tym wyzsze ryzyko chorob fizycznych i psychicznych w doroslosci. Osoby z czterema lub wiecej kategoriami ACE mialy dwukrotnie wyzsze ryzyko depresji, czterokrotnie wyzsze ryzyko uzaleznienia od alkoholu i dwunastokrotnie wyzsze ryzyko proby samobojczej w porownaniu z osobami bez takich doswiadczen. Co szokujace, badanie wykazalo rowniez zwiazek miedzy trauma dziecieca a chorobami serca, rakiem, cukrzyca i chorobami autoimmunologicznymi.

Badanie ACE ujawnilo tez, jak powszechne sa negatywne doswiadczenia dzieciece. Okolo dwoch trzecich badanych doswiadczylo co najmniej jednego ACE, a ponad jedna piata - trzech lub wiecej. To nie sa marginalne doswiadczenia - to zjawisko epidemiczne.

Jak trauma dziecieca zmienia mozg?

Mozg dziecka rozwija sie w interakcji z otoczeniem - a szczegolnie z glownymi opiekunami. Bezpieczna wiez z rodzicem jest fundamentem prawidlowego rozwoju emocjonalnego. Gdy ta wiez jest zaburzona - przez zaniedbanie, przemoc, nieprzewidywalnosc - rozwijajacy sie mozg adaptuje sie do warunkow zagrozenia.

Cialo migdalowate, odpowiedzialne za detekcje zagrozenia, staje sie nadreaktywne - "alarm" wlacza sie na bodzce, ktore obiektywnie nie sa grozne, ale przypominaja sytuacje z dziecinstwa. Kora przedczolowa, odpowiedzialna za regulacje emocji i podejmowanie decyzji, moze rozwijac sie wolniej, bo w srodowisku zagrożenia mozg priorytetyzuje struktury odpowiedzialne za przetrwanie, nie za refleksje. Os podwzgorze-przysadka-nadnercza (HPA), regulujaca reakcje stresowa, moze zostac trwale rozregulowana, co prowadzi do chronicznie podwyzszonego lub chronicznie obnizanego poziomu kortyzolu.

Badania z wykorzystaniem neuroobrazowania (fMRI) potwierdzaja te zmiany. U doroslych z historia traumy dzieciecej obserwuje sie zmniejszona objetosc hipokampa (struktury odpowiedzialnej za pamiec i rozroznianie przeszlosci od terazniejszosci), co tlumacy, dlaczego wspomnienia traumatyczne moga czuc sie tak, jakby dzialy sie "teraz".

Te zmiany neurobiologiczne nie sa "defektami" - to adaptacje. Mozg dziecka robi dokladnie to, co powinien: przystosowuje sie do srodowiska, w ktorym zyje. Problem polega na tym, ze te adaptacje - niezwykle przydatne w warunkach zagrozenia - staja sie dysfunkcjonalne w bezpiecznym srodowisku doroslego zycia. Osoba, ktora nauczona byla byc ciagle czujna, nie potrafi sie odprezyc. Osoba, ktora nauczona byla nie ufac, nie potrafi otworzyc sie w zwiazku.

Jak trauma dziecieca objawia sie w doroslosci?

Wielu doroslych, ktorzy doswiadczyli traumy w dziecinstwie, nie laczy swoich obecnych trudnosci z przeszloscia. Mowia: "Mialem normalne dziecinstwo", a jednoczesnie zmagaja sie z chronicznym poczuciem pustki, trudnosciami w relacjach, niskim poczuciem wlasnej wartosci lub niekontrolowanymi wybuchami emocji. Normalizacja trudnych doswiadczen z dziecinstwa jest jednym z najczestszych mechanizmow obronnych - "przeciez kazdy byl kiedys klępnięty", "inne dzieci tez mialy ciezko".

Najczestsze obszary, w ktorych trauma dziecieca daje o sobie znac w doroslosci, to:

Regulacja emocji. Dorosli z historia traumy dzieciecej czesto doswiadczaja intensywnych, trudnych do opanowania emocji. Moga przechodzic od spokoju do furii w kilka sekund, wpadac w stany dysocjacyjne ("wylaczanie sie") lub przeciwnie - czuc chroniczne emocjonalne odretwienie. Emocje sa albo za duze, albo ich w ogole nie ma - rzadko udaje sie znalezc zdrowy srodek. To nie jest "przesadna wrazliwosc" - to konsekwencja rozwijania sie w srodowisku, ktore nie nauczylo regulacji emocji.

Relacje. Trauma relacyjna z dziecinstwa ksztaltuje styl przywiazania - sposob, w jaki wchodzimy w bliskie relacje. Czesto prowadzi do lekowego stylu przywiazania ("nie moge byc sam, ale boje sie bliskosci") lub unikowego ("nie potrzebuje nikogo, sam sobie poradze"). Wielu doroslych z trauma dziecieca powtarza w swoich zwiazkach wzorce znane z domu rodzinnego - wybiera partnerow emocjonalnie niedostepnych, akceptuje toksyczne zachowania, bo wydaja sie "normalne", lub sabotuje bliskie relacje z leku przed porzuceniem.

Obraz siebie. Dziecko, ktore jest zaniedbywane lub krzywdzone, wyciaga logiczny wniosek: "skoro mama/tata tak mnie traktuja, to pewnie na to zasluguje". Te przekonania - o wlasnej bezwartosciowosci, niewystarczalnosci, byciu "nie dosc dobrym" - towarzysza czesto przez cale zycie. Objawiaja sie jako perfekcjonizm ("muszę byc idealny, zeby zaslugiwac na milosc"), syndrom oszusta ("tak naprawde nie zasluguje na ten sukces") lub chroniczne poczucie wstydu.

Cialo i zdrowie fizyczne. Badania ACE wykazaly bezposredni zwiazek miedzy trauma dziecieca a chorobami sercowo-naczyniowymi, cukrzyca, otyloscia, chorobami autoimmunologicznymi i przewleklym bolem. Cialo przechowuje traume w formie chronicznych napiec, zaburzen snu, problemow zolądkowych i oslabionce odpornosci. Wiele osob z trauma dziecieca latami chodzi do roznych lekarzy, szukajac przyczyny dolegliwosci fizycznych, ktore maja podloze psychologiczne.

Uzaleznienia i zachowania autodestrukcyjne. Alkohol, narkotyki, kompulsywne jedzenie, samookaleczanie, ryzykowne zachowania seksualne - to czesto proba poradzenia sobie z nie do zniesienia emocjami i pustka, ktore sa spadkiem po traumie. Substancje psychoaktywne daja chwilowa ulge od bolu emocjonalnego - ale placimy za to podwojna cene.

Trudnosci rodzicielskie. Osoby z nieprzetworzona trauma dziecieca czesto doswiadczaja szczegolnych trudnosci jako rodzice. Krzyk wlasnego dziecka moze uruchamiac flashbacki. Bliskosc fizyczna moze byc trudna. Istnieje ryzyko nieswiadomego powtarzania wzorcow - albo kompensowania ich poprzez nadopieki i nadmierna kontrole.

Kiedy "normalne dziecinstwo" nie bylo normalne

Jednym z najtrudniejszych aspektow pracy z trauma dziecieca jest rozpoznanie, ze to, co wydawalo sie normalne, w rzeczywistosci normalne nie bylo. Wiele osob bagatelizuje swoje doswiadczenia: "Przeciez nie bili mnie az tak mocno", "Inne dzieci tez nie mialy latwo", "Mama miala ciezko, nie powinnam narzekac".

Warto wiedziec, ze trauma nie jest mierzona obiektywna powaga zdarzenia, ale subiektywnym doswiadczeniem dziecka. Dla malego czlowieka, ktorego caly swiat to rodzice, emocjonalna nieobecnosc matki moze byc rownie przytlaczajaca jak fizyczna przemoc. Nie chodzi o porownywanie cierpienia - chodzi o rozpoznanie, ze Twoje doswiadczenie mialo na Ciebie wplyw.

Czy mozna wyleczyc traume dziecieca?

Tak - choc termin "wyleczyc" jest tu nieco mylacy. Traumy dzieciecej nie da sie "wymazac" z historii zycia. Mozna natomiast ja przetworzyc - sprawic, ze przestanie rzadzic codziennym zyciem, emocjami i relacjami. Terapia traumy dzieciecej to proces, ktory wymaga czasu (czesto wielu miesiecy lub lat), ale przynosi realne, trwale zmiany.

Najskuteczniejsze metody pracy z trauma dziecieca to:

• EMDR - szczegolnie skuteczny w przetwarzaniu konkretnych wspomnien traumatycznych. Pozwala "odmrozic" zamrozone wspomnienia i przetworzyc je w sposob adaptacyjny. Wiecej o tej metodzie przeczytasz w naszym artykule o terapii EMDR.
• Terapia schematow - pracuje z gleboko zakorzenionymi wzorcami ("schematami") powstalymi w dziecinstwie, np. schematem porzucenia, schematem niewystarczalnosci czy schematem nieufnosci. Pomaga rozpoznac, skad biora sie automatyczne reakcje i przekonania.
• Podejscie somatyczne - uwzglednia cialo w procesie terapeutycznym, poniewaz trauma dziecieca jest przechowywana nie tylko w umysle, ale takze w ciele w formie chronicznych napiec i wzorcow reakcji (wiecej o tym w naszym artykule o terapii somatycznej).
• Psychoterapia indywidualna - dlugoterminowa praca terapeutyczna, ktora pozwala na bezpieczne eksplorowanie przeszlosci i budowanie nowych, zdrowszych wzorcow relacyjnych i emocjonalnych.

Kluczowym elementem terapii traumy dzieciecej jest relacja terapeutyczna. Dla osoby, ktora doswiadczyla krzywdy ze strony bliskich, doswiadczenie bezpiecznej, przewidywalnej, akceptujacej relacji z terapeuta jest samo w sobie terapeutyczne - czasem po raz pierwszy w zyciu taka osoba doswiadcza tego, ze moze byc soba i nie zostanie za to odrzucona.

Pierwszy krok - nie musisz wiedziec wszystkiego

Wielu doroslych, ktorzy doswiadczyli traumy w dziecinstwie, przez lata nie wie, ze ich obecne trudnosci maja zwiazek z przeszloscia. Nie musisz przychodzic do psychologa z gotowa diagnoza. Wystarczy, ze czujesz, ze cos Ci nie sluzy - ze Twoje reakcje emocjonalne sa zbyt intensywne, ze relacje powtarzaja ten sam bolesny wzorzec, ze nosisz w sobie ciezar, ktory trudno nazwac.

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii z trauma dziecieca pracuja mgr Malgorzata Kozlowska i mgr Aleksandra Ostrowska - psychotraumatolodzy z doswiadczeniem w pracy z trauma zlozona i relacyjna. Prowadza zarowno konsultacje psychotraumatologiczne, jak i dlugterminowa psychoterapie indywidualna. Wspolpracuje z nimi mgr Anna Lewicka, psychoterapeuta prowadzaca psychoterapie indywidualna doroslych z historia traumy.

Zadzwon pod numer 732 059 980 i umow sie na pierwsza konsultacje. Przyjmujemy w czterech gabinetach w Gdansku i Gdyni. Dostepna jest rowniez konsultacja online. To moze byc poczatek drogi do zrozumienia siebie - i do uwolnienia sie od wzorcow, ktore nie sa Twoje, a zostaly Ci narzucone przez okolicznosci, na ktore jako dziecko nie mialeś wplywu.