Dyspraksja - co to jest, objawy u dzieci i dorosłych

Dziecko, które później niż rówieśnicy zaczyna raczkować i chodzić, długo uczy się samodzielnie jeść i ubierać, a w szkole odstaje w rysowaniu, pisaniu i sporcie, bywa nazywane „niezdarnym”. Czasem za takimi trudnościami stoi dyspraksja, czyli rozwojowe zaburzenie koordynacji (ang. developmental coordination disorder, DCD). Wyjaśniamy, co to jest dyspraksja, jakie daje objawy u dzieci i dorosłych, kto ją diagnozuje i co pomaga.

Dyspraksja - co to jest?

Dyspraksja to potoczna nazwa zaburzenia, które specjaliści określają jako DCD. Według brytyjskiej publicznej służby zdrowia NHS to stan wpływający na koordynację ruchową, przez który dziecko radzi sobie z codziennymi czynnościami gorzej, niż można by oczekiwać w jego wieku, i porusza się niezgrabnie (NHS, 2023). Autorzy międzynarodowych rekomendacji European Academy of Childhood Disability (EACD) podkreślają, że to zdecydowanie najczęstsze zaburzenie ruchowe istotne dla codziennego funkcjonowania (Blank i in., 2019).

Z dyspraksją człowiek się rodzi. Jej przyczyna nie zawsze jest znana, ale dyspraksja często występuje rodzinnie (NHS, 2026). Do czynników ryzyka należą m.in. urodzenie przed 37. tygodniem ciąży, niska masa urodzeniowa oraz picie alkoholu lub zażywanie narkotyków przez matkę w czasie ciąży. Dyspraksja nie wpływa na inteligencję, ale może utrudniać naukę (NHS, 2023).

Dyspraksja czy DCD?

Według NHS większość pracowników ochrony zdrowia woli nazwę DCD, bo słowo „dyspraksja” ma kilka znaczeń - opisuje też trudności ruchowe, które pojawiają się później w życiu po uszkodzeniu mózgu, np. po udarze lub urazie głowy (NHS, 2023). Rekomendacje EACD nie zalecają terminu „dyspraksja”, bo nie zyskał on uznania jako osobna jednostka ani podgrupa DCD (Blank i in., 2019).

W ICD-10 zaburzeniu odpowiada kod F82 (ang. specific developmental disorder of motor function, czyli specyficzne zaburzenie rozwojowe funkcji motorycznych). To poważne upośledzenie rozwoju koordynacji ruchowej, którego nie wyjaśnia wyłącznie niepełnosprawność intelektualna ani konkretne wrodzone lub nabyte zaburzenie neurologiczne. ICD-10 zalicza tu m.in. zespół niezgrabnego dziecka i rozwojową dyspraksję (WHO, 2019). W ICD-11 zaburzenie należy do zaburzeń neurorozwojowych jako „rozwojowe zaburzenie koordynacji ruchowej” (kod 6A04) (Krawczyk i Święcicki, 2020).

Jak często występuje dyspraksja?

Szacunki częstości DCD wahają się od 2 do 20% dzieci, a najczęściej cytowana wartość to 5-6%. Co najmniej 2% osób o typowym poziomie inteligencji doświadcza poważnych konsekwencji w codziennym życiu i nauce, a kolejne 3% - pewnych ograniczeń w czynnościach dnia codziennego lub pracy szkolnej. Stosunek chłopców do dziewczynek wynosi w badaniach od 2:1 do 7:1. Według autorów rekomendacji DCD jest w dużej mierze niedostatecznie rozpoznawane przez pracowników ochrony zdrowia i edukacji (Blank i in., 2019).

Objawy dyspraksji u dzieci

Objawy DCD zwykle widać już we wczesnych latach życia (Blank i in., 2019). U małych dzieci mogą się opóźniać raczkowanie, chodzenie, samodzielne jedzenie i ubieranie się, a rysowanie, pisanie i sprawność w sporcie zwykle odstają od tego, czego oczekuje się w danym wieku (NHS, 2023). Według rekomendacji EACD (Blank i in., 2019):

• dziecko wyraźnie gorzej niż rówieśnicy nabywa i wykonuje skoordynowane czynności ruchowe, choć miało okazję się ich uczyć,
• jego ruchy bywają wolne lub niedokładne,
• trudności przeszkadzają w samoobsłudze, poruszaniu się, nauce i zabawie,
• szczególnym problemem bywa pismo ręczne - wiele dzieci trafia na terapię właśnie z jego powodu.

Dzieci różnią się tempem rozwoju, dlatego pewną diagnozę stawia się zwykle dopiero około 5. roku życia lub później (NHS, 2023). Przed ukończeniem 5. roku życia rekomendacje EACD zalecają diagnozę tylko przy poważnych trudnościach, po co najmniej dwóch badaniach ruchowych w odstępie minimum 3 miesięcy. O wsparciu, np. terapii lub stwarzaniu dziecku większej liczby okazji do nauki ruchu, można jednak zdecydować wcześniej (Blank i in., 2019).

W wieku przedszkolnym trudnościom ruchowym często towarzyszą trudności językowe i komunikacyjne. Część dzieci z DCD osiąga słabsze wyniki w nauce, zwłaszcza w czytaniu i matematyce (Blank i in., 2019), a z czasem mogą narastać kłopoty z pracami pisemnymi (NHS, 2023).

Dyspraksja a ADHD, dysleksja i autyzm

DCD często współwystępuje z innymi zaburzeniami neurorozwojowymi, m.in. z ADHD, specyficznymi zaburzeniami językowymi, trudnościami w uczeniu się, spektrum autyzmu i dysleksją. Najczęściej z ADHD: badania populacyjne sugerują, że ma je mniej więcej połowa dzieci z rozpoznaniem DCD. Rekomendacje zalecają więc, by przy diagnozie sprawdzać także inne obszary rozwoju i w razie potrzeby stawiać więcej niż jedną diagnozę (Blank i in., 2019). Więcej przeczytasz w artykułach o ADHD u dzieci i spektrum autyzmu oraz na stronie o dysleksji.

Dyspraksja u dorosłych

Wiele dzieci nie wyrasta z DCD: trudności ruchowe utrzymują się w okresie dorastania u 50-70% z nich. Objawy zaczynają się w dzieciństwie, ale mogą w pełni ujawnić się dopiero wtedy, gdy wymagania przerastają możliwości danej osoby, np. przy przejściu na studia lub do pracy, kiedy rosną oczekiwania, a maleje wsparcie (Blank i in., 2019). NHS wymienia u dorosłych m.in. (NHS, 2026):

• wpadanie na przedmioty, przewracanie się i upuszczanie rzeczy,
• trudności z precyzyjnymi ruchami palców, np. przy wiązaniu sznurówek czy pisaniu na klawiaturze,
• trudności z ruchami całego ciała, np. przy chodzeniu, prowadzeniu samochodu czy uprawianiu sportu,
• kłopoty z nauką nowych umiejętności i zapamiętywaniem informacji,
• trudności z planowaniem i organizacją czasu,
• trudności w sytuacjach społecznych i w radzeniu sobie z emocjami.

Badania opisują też problemy z organizacją codziennych spraw, takich jak zarządzanie pieniędzmi, planowanie z wyprzedzeniem czy porządkowanie rzeczy. Takie problemy mogą poważnie przeszkadzać w samodzielnym życiu (Blank i in., 2019). U dorosłych z dyspraksją mogą występować także ADHD, dysleksja, autyzm, lęk lub depresja (NHS, 2026) - piszemy o tym w artykułach o ADHD u dorosłych i autyzmie u dorosłych.

NHS radzi zgłosić się do lekarza, jeśli podejrzewasz u siebie dyspraksję i wpływa ona na życie domowe, pracę lub naukę, albo gdy Twoja sprawność ruchowa zmieniła się lub pogorszyła. Specjalista zapyta o historię trudności, także w dzieciństwie, oceni ruchy, równowagę i koordynację, a czasem porozmawia z kimś, kto dobrze Cię zna (NHS, 2026). Dla dorosłych brakuje jeszcze standaryzowanych narzędzi diagnostycznych, a przed rozpoznaniem trzeba w miarę możliwości wykluczyć trudności ruchowe nabyte w dorosłości (Blank i in., 2019).

Dorosłym pomagają przede wszystkim praktyczne rozwiązania: dostosowania w pracy lub na uczelni (np. ciche miejsce pracy, instrukcje na piśmie oprócz ustnych, więcej czasu na zadania), fizjoterapia poprawiająca równowagę, koordynację, siłę i postawę, terapia zajęciowa oraz aktywność fizyczna, która poprawia nastrój i samoocenę. Mogą być też zalecane terapie oparte na rozmowie, np. terapia poznawczo-behawioralna lub trening uważności (mindfulness) (NHS, 2026). W badaniach opisano także strategie radzenia sobie, takie jak pisanie na klawiaturze zamiast odręcznego, przypomnienia w telefonie czy opieranie się na swoich mocnych stronach (Blank i in., 2019).

Jak wygląda diagnoza dyspraksji i kto ją stawia?

Według rekomendacji EACD diagnozę DCD stawia lekarz albo zespół specjalistów o odpowiednich kwalifikacjach, a w niektórych krajach w zespole musi być lekarz. Kryteria, ściśle oparte na DSM-5, wymagają, by (Blank i in., 2019):

• umiejętności ruchowe były znacznie poniżej poziomu oczekiwanego w danym wieku, mimo okazji do nauki,
• trudności wyraźnie i trwale przeszkadzały w codziennych czynnościach, nauce lub pracy, zabawie i czasie wolnym,
• nie dało się ich lepiej wyjaśnić inną chorobą, zaburzeniem, sytuacją społeczną ani tłem kulturowym,
• objawy zaczęły się w dzieciństwie, nawet jeśli rozpoznano je dopiero później.

Diagnoza obejmuje dokładny wywiad rodzinny, medyczny i rozwojowy, badanie neurologiczne (m.in. wykluczenie innych zaburzeń ruchu i szybkiego pogarszania się sprawności), ocenę wzroku i słuchu oraz stanu psychicznego i funkcji poznawczych. Informacje zbiera się od dziecka, rodziców, nauczycieli i innych specjalistów. Ważnym elementem jest standaryzowany test ruchowy - najczęściej stosowanym i najlepiej zbadanym jest MABC-2 dla dzieci w wieku 3-16 lat, z zadaniami na sprawność rąk, celowanie i chwytanie oraz równowagę. Testy mają czułość poniżej 90%, więc przy wyraźnych objawach i prawidłowym wyniku zaleca się drugi test lub badanie przez innego specjalistę. Kwestionariusze dla rodziców uzupełniają diagnozę, ale nie nadają się do badań przesiewowych populacji (Blank i in., 2019).

Jeśli dziecko dobrze radzi sobie w szkole, nie trzeba badać jego inteligencji, ale przy wątpliwościach rekomendacje zalecają takie badanie (Blank i in., 2019). W naszym centrum można wykonać badanie inteligencji, np. skalą WISC-V dla dzieci w wieku 6-16 lat.

Trudności mogą najpierw zauważyć nauczyciele, a pierwszą osobą, która je oceni, bywa terapeuta albo psycholog. Dopiero potem dziecko trafia do lekarza, który wyklucza inne przyczyny (Blank i in., 2019). Jeśli niepokoi Cię rozwój ruchowy dziecka, dobrym pierwszym krokiem jest rozmowa z pediatrą lub lekarzem rodzinnym.

Co pomaga przy dyspraksji?

Nie ma sposobu na wyleczenie DCD, ale terapia pomaga dzieciom radzić sobie z trudnościami (NHS, 2023). W przeglądzie badań omówionym w rekomendacjach EACD terapia przynosiła średnio duży efekt, choć nie każda metoda była równie skuteczna, a pozytywne efekty dawały też stosunkowo krótkie interwencje. Najlepiej udokumentowane są podejścia nastawione na konkretne czynności i udział w codziennym życiu, np. trening zadaniowy, Neuromotor Task Training czy metoda CO-OP. Dziecko ćwiczy w nich to, czego naprawdę potrzebuje - samoobsługę, zabawę, sport, zadania szkolne - a cele ustala się indywidualnie, z uwzględnieniem zdania dziecka i rodziny (Blank i in., 2019). Trudny ruch dzieli się na mniejsze części i regularnie ćwiczy, a zadania się dostosowuje, np. dzięki specjalnym nakładkom na ołówki (NHS, 2023).

Rekomendacje zwracają też uwagę, że (Blank i in., 2019):

• przy problemach z pismem warto, obok ćwiczeń pisania ręcznego, wcześnie uczyć dziecko pisania na klawiaturze,
• aktywne gry wideo mogą uzupełniać terapię, w warunkach nadzorowanych lub w grupie,
• terapia w małych grupach może być skuteczna, a tworząc grupy, trzeba uwzględnić poziom lęku i umiejętności ruchowe dzieci,
• dziecko potrzebuje wielu okazji do ćwiczeń w domu, w szkole i w czasie wolnym, a rodzice i nauczyciele - wskazówek od specjalistów.

Nie wszystkie popularne metody mają potwierdzenie w badaniach. Dowody na skuteczność terapii integracji sensorycznej i treningu wrażliwości kinestetycznej w DCD są niejednoznaczne, a metod takich jak brain gym czy terapie komplementarne i alternatywne nie zbadano systematycznie, więc nie można ich rekomendować. Rekomendacje nie zalecają też suplementacji kwasami tłuszczowymi z witaminą E, bo brak dowodów na jej wpływ na funkcje ruchowe (Blank i in., 2019).

W pracy nad ruchem pomagają m.in. terapeuci zajęciowi i fizjoterapeuci (Blank i in., 2019; NHS, 2026). W naszym zespole jest psycholog, który jest również fizjoterapeutą - o dostępność fizjoterapii, jej zakres i cenę zapytaj recepcję przed rezerwacją.

Dyspraksja a emocje i poczucie własnej wartości

Dzieci z DCD są bardziej narażone na trudności psychospołeczne, zwłaszcza objawy depresji i lęku, a także niższe poczucie własnej wartości i skuteczności. Niższe poczucie kompetencji wiąże się z mniejszym udziałem w aktywności fizycznej i w życiu społecznym. Dzieci zaczynają porównywać się z rówieśnikami około 5. roku życia, szczególnie w sporcie i zabawach grupowych, a porażki odbijają się na ich samoocenie. Dlatego wsparcie szkoły i rodziców jest ważne dla motywacji i dla tego, by dziecko nie zaczęło unikać aktywności. Ochronnie działają wspierający rodzice i poczucie własnych kompetencji, a rekomendacje zalecają, by przy planowaniu terapii oceniać też obraz siebie dziecka i w razie potrzeby kierować je do innych specjalistów (Blank i in., 2019).

Tu może pomóc psycholog dziecięcy, który wspiera dzieci i młodzież w trudnościach związanych z emocjami, zachowaniem, szkołą i relacjami z rówieśnikami. Rodzicom wsparciem mogą być konsultacje rodzicielskie, a nastolatkom wsparcie dla młodzieży. Zobacz też, jak pomagamy przy trudnościach szkolnych.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Porozmawiaj ze specjalistą, jeśli:

• dziecko wyraźnie odstaje od rówieśników w samoobsłudze, rysowaniu, pisaniu lub zabawach ruchowych, a trudności nie mijają,
• trudnościom ruchowym towarzyszą problemy z uwagą, mową, czytaniem lub emocjami,
• dziecko unika zabaw ruchowych i sportu albo źle mówi o swoich umiejętnościach,
• jako dorosły rozpoznajesz u siebie opisane trudności i utrudniają Ci one pracę, naukę lub życie domowe.

Jeśli sprawność ruchowa wyraźnie się pogarsza albo pojawiły się nowe trudności ruchowe, skontaktuj się z lekarzem - takie zmiany mogą mieć inne przyczyny niż DCD (Blank i in., 2019; NHS, 2026).

W Sztuce Harmonii możesz umówić konsultację psychologiczną dla dziecka lub dla siebie. Jeśli podejrzewasz, że trudnościom ruchowym towarzyszy ADHD, sprawdź, jak wygląda diagnoza ADHD u dzieci i młodzieży. Pierwszym krokiem może być bezpłatna wizyta wstępna. Wizytę zarezerwujesz online lub pod numerem 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy.

Najczęściej zadawane pytania

Dyspraksja - co to jest?

To potoczna nazwa rozwojowego zaburzenia koordynacji (DCD). Osoba z dyspraksją wyraźnie gorzej niż rówieśnicy uczy się skoordynowanych ruchów i wykonuje je, co utrudnia codzienne czynności, naukę lub pracę. Objawy zaczynają się w dzieciństwie.

Jakie są pierwsze objawy dyspraksji u dziecka?

Opóźnione raczkowanie, chodzenie, samodzielne jedzenie i ubieranie się, a później trudności z rysowaniem, pisaniem i sportem. Dzieci rozwijają się jednak w różnym tempie, dlatego pewną diagnozę stawia się zwykle około 5. roku życia lub później.

Czy dyspraksja występuje u dorosłych?

Tak. U wielu osób trudności utrzymują się po dzieciństwie i dotyczą m.in. precyzyjnych ruchów, prowadzenia samochodu, nauki nowych umiejętności oraz planowania i organizacji czasu. Czasem dyspraksję rozpoznaje się dopiero w dorosłości.

Kto diagnozuje dyspraksję?

Według międzynarodowych rekomendacji lekarz lub zespół specjalistów o odpowiednich kwalifikacjach. Ocena obejmuje wywiad, badanie, standaryzowany test ruchowy i informacje od rodziców oraz nauczycieli.

Czy dyspraksję można wyleczyć?

Nie ma sposobu na wyleczenie DCD, ale terapia pomaga radzić sobie z trudnościami. Najlepiej udokumentowane są podejścia, w których ćwiczy się konkretne czynności potrzebne w codziennym życiu.

Czy dyspraksja wpływa na inteligencję?

Nie, ale może utrudniać naukę, np. pisanie, dlatego dziecko może potrzebować dodatkowego wsparcia w szkole.

Bibliografia

• Blank, R., Barnett, A. L., Cairney, J., Green, D., Kirby, A., Polatajko, H., Rosenblum, S., Smits-Engelsman, B., Sugden, D., Wilson, P. i Vinçon, S. (2019). International clinical practice recommendations on the definition, diagnosis, assessment, intervention, and psychosocial aspects of developmental coordination disorder. Developmental Medicine and Child Neurology, 61(3), 242-285. https://doi.org/10.1111/dmcn.14132
• Krawczyk, P. i Święcicki, Ł. (2020). ICD-11 vs. ICD-10 - a review of updates and novelties introduced in the latest version of the WHO International Classification of Diseases. Psychiatria Polska, 54(1), 7-20. https://doi.org/10.12740/PP/103876
• NHS. (2023). Developmental co-ordination disorder (dyspraxia) in children. Strona przejrzana 8 marca 2023 r. nhs.uk.
• NHS. (2026). Dyspraxia in adults. Strona przejrzana 30 marca 2026 r. nhs.uk.
• World Health Organization. (2019). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision (ICD-10), Version 2019, kod F82. https://icd.who.int/browse10/2019/en