Іпохондрія (тривога за здоров'я)

Hipochondria, w literaturze fachowej coraz częściej nazywana lękiem o zdrowie, to uporczywa obawa, że ma się poważną chorobę albo że się na nią zachoruje. Zwykłe sygnały z ciała, takie jak ból głowy, kołatanie serca czy znamię na skórze, odczytywane są jako dowód czegoś groźnego, a dobre wyniki badań przynoszą ulgę tylko na krótko.

To nie jest „wymyślanie” ani szukanie uwagi. Lęk o zdrowie to realne, wyczerpujące cierpienie, które podtrzymują sprawdzanie ciała, szukanie informacji w internecie i potrzeba zapewnień. Te zachowania na chwilę uspokajają, ale na dłuższą metę wzmacniają lęk.

Hipochondryk to potoczne określenie osoby z silnym lękiem przed chorobami, która stale wypatruje u siebie ich oznak. Słowo bywa używane z przekąsem, jako zarzut, że ktoś „wymyśla sobie choroby” albo „wmawia sobie objawy”. Osoba z hipochondrią niczego nie udaje: jej lęk jest prawdziwy, a dolegliwości, na których się skupia, często też są realne. Problem polega na tym, że odczytuje je jako znak, że dzieje się coś groźnego.

Lęk o zdrowie widać przede wszystkim w zachowaniu. Hipochondryk często sprawdza ciało, mierzy tętno lub ciśnienie, długo szuka objawów w internecie, prosi bliskich o zapewnienia i umawia kolejne wizyty oraz badania, po których ulga szybko mija. Część osób postępuje odwrotnie: unika lekarzy, badań, a nawet rozmów o chorobach, bo boi się usłyszeć złą wiadomość. Oba wzorce na chwilę zmniejszają napięcie, ale na dłuższą metę podtrzymują lęk.

Hipochondria nie ma jednej przyczyny. Lękowi o zdrowie mogą sprzyjać doświadczenie poważnej choroby własnej lub bliskiej osoby, zwłaszcza w dzieciństwie, dorastanie w domu, w którym dużo mówiło się o zagrożeniach dla zdrowia, ogólna skłonność do lęku i trudność ze znoszeniem niepewności, a także okresy dużego stresu. Lęk potrafi też nasilić się po chorobie kogoś znajomego albo po lekturze o groźnej chorobie.

Sam lęk uruchamia w ciele reakcję stresową, która wywołuje objawy: kołatanie serca, napięcie mięśni, ucisk w klatce piersiowej, dolegliwości żołądkowe, mrowienie czy zawroty głowy. Gdy uwaga stale krąży wokół ciała, zwykłe doznania wydają się silniejsze i łatwo odczytać je jako oznakę choroby. Tak powstaje błędne koło: doznanie, katastroficzna myśl, lęk, nasilenie objawów i kolejne sprawdzanie.

Bliscy często miotają się między uspokajaniem a zniecierpliwieniem. Wyśmiewanie i bagatelizowanie w rodzaju „przestań wymyślać” zwykle zwiększa wstyd i poczucie osamotnienia, a kolejne zapewnienia, że „to na pewno nic”, uspokajają tylko na chwilę. Lepiej powiedzieć wprost, że widzisz, jak bardzo ta osoba się boi, i przypomnieć, że wcześniejsze zapewnienia nie dały jej trwałego spokoju.

Pomaga umówienie się na zasady, na przykład że o objawach rozmawiacie krótko, a nie przez cały wieczór, i że nie szukacie ich razem w internecie. Nowe, wyraźnie inne dolegliwości traktujcie jednak poważnie: ich ocena należy do lekarza. Zachęcaj do konsultacji ze specjalistą, ale nie podejmuj decyzji za tę osobę. Zadbaj też o siebie: życie obok przewlekłego lęku bywa męczące, a z konsultacji psychologicznej mogą skorzystać także bliscy.

W klasyfikacji ICD-10, której w Polsce nadal używa się w dokumentacji medycznej, hipochondria ma kod F45.2 i nazwę zaburzenie hipochondryczne. Należy tam do zaburzeń występujących pod postacią somatyczną, a obejmuje także określenie nerwica hipochondryczna. W nowszej klasyfikacji ICD-11 zaburzenie ma kod 6B23 i nazwę hipochondria (ang. hypochondriasis, także health anxiety disorder, czyli zaburzenie lęku o zdrowie). Należy w niej do grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych.

Amerykańska klasyfikacja DSM-5 zastąpiła hipochondrię dwiema diagnozami: lękiem przed chorobą (ang. illness anxiety disorder), gdy na pierwszym planie jest lęk przy niewielkich objawach, oraz zaburzeniem z objawami somatycznymi (ang. somatic symptom disorder), gdy uciążliwe dolegliwości łączą się z nadmiernym zamartwianiem się nimi. Niezależnie od nazwy chodzi o uporczywy lęk o zdrowie, który nie mija mimo zapewnień, i o zachowania, które go podtrzymują.

Psychoterapia nie zastępuje opieki lekarskiej: nowe lub zmieniające się objawy nadal trzeba konsultować z lekarzem. Rolą psychologa jest pomóc zrozumieć, co podtrzymuje lęk, i stopniowo ograniczać sprawdzanie, szukanie zapewnień i unikanie, tak aby troska o zdrowie wróciła do rozsądnych rozmiarów.

Terapia poznawczo-behawioralna ma w leczeniu lęku o zdrowie dobre oparcie w badaniach. Pomocna bywa też terapia akceptacji i zaangażowania (ACT), która uczy innego stosunku do niepewności i niepokojących myśli. Jeśli lęk jest bardzo silny lub towarzyszy mu depresja, psycholog może zaproponować konsultację u lekarza psychiatry.