Kupujesz, żeby poprawić humor, a potem chowasz paczki i obiecujesz sobie, że to ostatni raz? Gdy kupowanie wymyka się spod kontroli i staje się głównym sposobem radzenia sobie z napięciem, może to być zakupoholizm. Według metaanalizy badań z 16 krajów problem dotyczy około 5% dorosłych (Maraz i in., 2016). Wyjaśniamy, czym jest zakupoholizm, jakie daje objawy, skąd się bierze i co według badań pomaga.
Zakupoholizm - co to jest?
Zakupoholizm to potoczna nazwa problemu, który w literaturze naukowej opisuje się jako kompulsywne kupowanie albo zaburzenie kompulsywnego kupowania i robienia zakupów (ang. compulsive buying-shopping disorder, CBSD). Chodzi o nadmierne i szkodliwe zaabsorbowanie zakupami, impulsy, silną chęć i głód kupowania oraz zachowania zakupowe, które wiążą się z wyraźnym cierpieniem i problemami w życiu społecznym, zawodowym i finansowym (Müller i in., 2021).
Zakupoholizm nie sprowadza się do samego płacenia. Do jego obrazu należy też szukanie rzeczy do kupienia bez finalizowania zakupu, np. oglądanie wystaw czy przeglądanie sklepów internetowych. Według badaczy nadmierne i szkodliwe przeglądanie stron sklepów to charakterystyczna cecha tego problemu w czasach handlu internetowego (Müller i in., 2021).
Oniomania, kompulsywne zakupy, uzależnienie od zakupów - skąd tyle nazw?
Psychiatria opisuje ten problem od ponad stu lat. W 1899 r. Emil Kraepelin wspomniał o „patologicznej skłonności do kupowania”. Później nazwał to zjawisko oniomanią i uznał za zaburzenie kontroli impulsów, w którym niekontrolowane kupowanie prowadzi do odkładania płatności i narastania długów (Müller i in., 2021).
Z czasem pojawiły się kolejne określenia: kompulsywne kupowanie, patologiczne kupowanie, uzależnienie od zakupów czy zaburzenie kupowania i robienia zakupów (Müller i in., 2021). Ta mnogość nazw odzwierciedla trwający od lat spór o to, czy chodzi o zaburzenie kontroli impulsów, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, czy uzależnienie (Andreassen i in., 2015). W codziennym języku mówi się po prostu o kompulsywnych zakupach albo o zakupoholizmie.
Czy zakupoholizm to choroba?
Zakupoholizm nie jest osobną jednostką diagnostyczną ani w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5, ani w międzynarodowej klasyfikacji ICD-11. Część badaczy uważała, że do uznania go za odrębne zaburzenie brakuje badań, zwłaszcza z zakresu neurobiologii i genetyki. W narzędziu do kodowania ICD-11 kompulsywne kupowanie podano jako przykład innych określonych zaburzeń kontroli impulsów (kod 6C7Y; Müller i in., 2021). Niektórzy eksperci proponują jednak, by klasyfikować je jako jedno z innych określonych zaburzeń spowodowanych zachowaniami nałogowymi (kod 6C5Y), czyli traktować jak uzależnienie behawioralne (Brand i in., 2022).
Brak osobnej kategorii nie znaczy, że problem jest wymyślony. W międzynarodowym badaniu metodą delficką, w którego pierwszej rundzie wzięło udział 138 ekspertów z 35 krajów, wypracowano propozycję kryteriów rozpoznawania tego zaburzenia (Müller i in., 2021). Więcej o pokrewnych trudnościach przeczytasz w artykule o uzależnieniach behawioralnych.
Ile osób dotyczy zakupoholizm?
W metaanalizie 40 badań z 16 krajów, obejmujących łącznie około 32 tys. osób, kompulsywne kupowanie dotyczyło 4,9% uczestników w reprezentatywnych próbach dorosłych. Wśród studentów odsetek ten wynosił 8,3%, a w grupach dobranych pod kątem zakupów 16,2%. Szacunki bardzo się różniły, głównie ze względu na odmienne narzędzia pomiaru i okresy, których dotyczyły pytania (Maraz i in., 2016). W amerykańskim badaniu telefonicznym z udziałem 2513 dorosłych odsetek osób kupujących kompulsywnie oszacowano na 5,8% (Koran i in., 2006).
W Polsce socjolog Grzegorz Adamczyk porównał trzy fale badań z lat 2010, 2019 i 2022, prowadzonych na reprezentatywnych próbach około tysiąca dorosłych. Osoby kupujące kompulsywnie stanowiły w nich 2-4% badanych i ich odsetek się nie zwiększał. Wzrósł natomiast odsetek osób ze skłonnością do kupowania kompensacyjnego, czyli takiego, które ma przede wszystkim wynagradzać trudności w innych sferach życia, a nie służyć korzystaniu z kupionej rzeczy. W 2019 r. było ich 12%, a w 2022 r. 19% (w pokoleniu Z odpowiednio 16 i 36%). Zdaniem autora u części osób takie kupowanie może poprzedzać kompulsywne zakupy (Adamczyk, 2024). Ostatnią falę przeprowadzono jednak przez internet, a wcześniejsze w domach respondentów. Wszystkie wyniki opierają się też na deklaracjach badanych.
Kto jest bardziej narażony?
W metaanalizie większą skłonność do kompulsywnego kupowania wykazywały osoby młodsze i kobiety (Maraz i in., 2016). Wśród osób z tym problemem badanych klinicznie kobiety stanowiły 80-95%. Według Blacka różnica może jednak częściowo wynikać z tego, że kobiety chętniej przyznają, że lubią zakupy, a mężczyźni częściej mówią o „kolekcjonowaniu”. Nie wszyscy badacze się z tym zgadzają (Black, 2007). W amerykańskim badaniu populacyjnym odsetek osób kupujących kompulsywnie był zbliżony wśród kobiet i mężczyzn: 6,0% i 5,5% (Koran i in., 2006).
W brytyjskich badaniach najsilniejszym predyktorem kompulsywnego kupowania okazało się przywiązanie do wartości materialistycznych (Dittmar, 2005), czyli przekonanie, że satysfakcję z życia można znaleźć w kupowaniu i używaniu dóbr konsumpcyjnych. W polskich danych z 2022 r. większą skłonność do kompulsywnego kupowania przewidywały materializm, niższa samoocena, częstsze zakupy w internecie i płeć żeńska (Adamczyk, 2024). W norweskim badaniu internetowym z udziałem ponad 23 tys. osób wyższe wyniki w skali uzależnienia od zakupów wiązały się m.in. z silniejszym lękiem, objawami depresji i niższą samooceną. Badanie było jednak przekrojowe, więc nie pokazuje, co jest przyczyną, a co skutkiem. Zakupy mogą być ucieczką od lęku i przygnębienia, ale mogą je też nasilać (Andreassen i in., 2015).
Zakupoholizm - objawy
Eksperci, którzy zaproponowali kryteria rozpoznawania zaburzenia, wymieniają m.in. następujące objawy (Müller i in., 2021):
- natrętne, trudne do odparcia myśli o zakupach, impulsy i silna chęć kupowania, w tym pragnienie podekscytowania lub ulgi, które dają zakupy,
- osłabiona kontrola: kupowanie znacznie więcej, niż potrzeba lub planowano, i ponad stan, spędzanie na zakupach więcej czasu, niż się zamierzało, a także kupowanie pod wpływem chwili,
- powtarzające się nieudane próby ograniczenia zakupów albo przestania o nich myśleć,
- nadmierne kupowanie rzeczy, których potem się nie używa,
- kupowanie po to, by poprawić sobie nastrój albo pozbyć się nerwowości, napięcia, nudy czy przykrych myśli,
- negatywne skutki: konflikty z bliskimi, wstyd, poczucie winy i żal, długi, ukrywanie zakupów lub kłamanie na ich temat, kłopoty w pracy,
- niepokój, rozdrażnienie, smutek albo krążące wokół zakupów myśli przy próbach ograniczenia kupowania.
Według proponowanych kryteriów o zaburzeniu mówi się wtedy, gdy taki wzorzec utrzymuje się lub nasila mimo szkód i nie pojawia się wyłącznie w epizodach manii lub hipomanii (Müller i in., 2021). Samo częste robienie zakupów nie świadczy o zaburzeniu (Black, 2007), a ocenę zawsze przeprowadza specjalista.
Jak wygląda epizod kompulsywnych zakupów?
Donald W. Black z Uniwersytetu Iowa wyróżnił w takim epizodzie cztery fazy. Najpierw pojawiają się myśli, chęć albo zaabsorbowanie konkretną rzeczą lub samym kupowaniem. Potem przychodzi przygotowanie: decyzja, gdzie i kiedy pójść, w co się ubrać, a nawet którą kartą zapłacić. Trzecia faza to same zakupy, przeżywane jako silnie ekscytujące. Na końcu jest zapłata, po której często następuje rozczarowanie, także sobą (Black, 2007).
Typowe zakupy to m.in. ubrania, buty, biżuteria, kosmetyki i przedmioty do domu. Według obserwacji Blacka pojedyncze rzeczy zwykle nie są drogie, ale kupowane w dużych ilościach. Część zakupów jest potem zwracana, sprzedawana albo oddawana, a niektóre nie zostają nawet rozpakowane. Problem może się nasilać w okresie świąt i urodzin bliskich (Black, 2007).
Zakupoholizm w internecie
Zakupy w sieci można robić o każdej porze, bez wychodzenia z domu i bardziej anonimowo, czyli przy mniejszej kontroli otoczenia. Zdaniem Adamczyka sprzyja to rozwojowi kupowania kompensacyjnego i kompulsywnego (Adamczyk, 2024). Wśród 122 osób szukających pomocy z powodu zaburzenia kupowania co trzecia (33,6%) spełniała kryterium prawdopodobnego problemu z zakupami online. Nasilenie tego problemu wiązało się z młodszym wiekiem oraz z silniejszymi objawami lęku i depresji (Müller, Steins-Loeber i in., 2019). Jeśli trudno Ci odłożyć telefon także poza sklepami internetowymi, zajrzyj do artykułu o uzależnieniu od telefonu.
Przyczyny zakupoholizmu
Przyczyny kompulsywnego kupowania nie są w pełni poznane. W przeglądzie badań z 2007 r. wskazywano na możliwe czynniki rozwojowe, neurobiologiczne i kulturowe, a hipotezy o roli serotoniny, dopaminy czy układu opioidowego nie miały bezpośredniego potwierdzenia (Black, 2007). W nowszych pracach do opisu tego problemu stosuje się modele z badań nad uzależnieniami. Zwracają one uwagę na silną reakcję na bodźce związane z zakupami i głód kupowania oraz na osłabioną kontrolę i podejmowanie niekorzystnych decyzji (Brand i in., 2022).
Są pewne dowody, że problem występuje rodzinnie. W jednym z badań stwierdzono go u 9,5% krewnych pierwszego stopnia osób kupujących kompulsywnie, a w tych rodzinach częściej niż w grupie porównawczej występowały depresja oraz problemy z alkoholem i narkotykami. Według Blacka do rozwoju problemu potrzebne są też określone warunki kulturowe: gospodarka rynkowa, szeroki wybór towarów, pieniądze do wydania i dużo wolnego czasu (Black, 2007).
Mechanizm: ulga, która podtrzymuje problem
Ważną rolę odgrywają emocje. Kobiety spełniające kryteria kompulsywnego kupowania najczęściej wskazywały negatywne emocje jako wyzwalacz zakupów, a euforię lub ulgę jako ich skutek (Miltenberger i in., 2003). Wśród wyzwalaczy wymieniano m.in. przygnębienie, lęk, nudę, samokrytyczne myśli i złość (Black, 2007).
W badaniu, w którym osoby kupujące kompulsywnie na bieżąco oceniały swój nastrój w ciągu dnia, przed epizodem zakupów nasilały się negatywne emocje i słabły pozytywne. Po zakupie negatywne emocje malały, ale pozytywnych nie przybywało. Zdaniem autorów zakupy działają więc jak wzmocnienie negatywne: przynoszą ulgę w przykrym stanie, a to zwiększa szansę, że przy kolejnym napięciu znów się po nie sięgnie (Müller i in., 2012). Chwilowa ulga z czasem ustępuje jednak poczuciu winy i rozczarowaniu (Rachubińska i in., 2024).
Skutki zakupoholizmu
Osoby kupujące kompulsywnie zwykle dostrzegają problem. W jednym z badań 85% uczestników martwiło się długami wynikającymi z zakupów, a 74% czuło, że podczas zakupów traci kontrolę. W innym 68% przyznało, że zakupy szkodzą ich relacjom. W kolejnym niemal wszyscy (92%) próbowali opierać się chęci kupowania, ale rzadko z powodzeniem (Black, 2007).
W amerykańskim badaniu populacyjnym osoby kupujące kompulsywnie ponad czterokrotnie rzadziej spłacały w całości zadłużenie na karcie kredytowej (Koran i in., 2006). Do skutków należą też konflikty w rodzinie, problemy w pracy oraz utrata zainteresowania hobby i codziennymi sprawami (Müller i in., 2021).
Zakupoholizm a inne trudności
Kompulsywne kupowanie często współwystępuje z innymi problemami. W badaniach klinicznych zaburzenia nastroju stwierdzano u 21-100% osób kupujących kompulsywnie, zaburzenia lękowe u 41-80%, zaburzenia związane z używaniem substancji u 21-46%, a zaburzenia odżywiania u 8-35% (Black, 2007). Tak szerokie przedziały pokazują, jak bardzo różniły się wyniki poszczególnych badań. W polskim badaniu z udziałem 556 kobiet z województwa zachodniopomorskiego te z wysokim ryzykiem kompulsywnego kupowania miały silniejsze objawy depresyjne i wyższą neurotyczność. Ponad dwa razy częściej stwierdzano u nich też zagrożenie uzależnieniem od pracy: 26% wobec 12% (Rachubińska i in., 2024).
Kiedy nadmierne zakupy są objawem czegoś innego?
Według DSM-5 nieopanowane szały zakupowe mogą być objawem epizodu manii lub hipomanii albo zaburzenia osobowości borderline (Müller i in., 2021). W chorobie afektywnej dwubiegunowej wydatki zwykle pokrywają się z epizodami manii, którym towarzyszą m.in. euforyczny nastrój, poczucie wielkości i nierealistyczne plany. W kompulsywnym kupowaniu nie ma takiej okresowości, a zaabsorbowanie zakupami ma charakter stały (Black, 2007). Więcej przeczytasz w artykule o hipomanii oraz na stronach o zaburzeniu dwubiegunowym i borderline.
Nadmierne kupowanie bywa też częścią zaburzenia zbieractwa. Według opisu w ICD-11 nadmierne nabywanie rzeczy, zwłaszcza w formie kompulsywnego kupowania, częściej dotyczy kobiet z tym zaburzeniem (WHO, 2024).
Nie każdy okres większych wydatków świadczy jednak o problemie. Zwykłe kupowanie może przybierać na sile, zwłaszcza przed świętami i urodzinami bliskich, a szał zakupów zdarza się też po otrzymaniu spadku czy wygranej na loterii (Black, 2007).
Zakupoholizm a zakupy pod wpływem emocji
Ludzie często robią zakupy, gdy jest im smutno (Rick i in., 2014). „Nagroda” kupiona dla siebie w gorszym nastroju może poprawić samopoczucie na dłużej i nie budzić potem żalu ani poczucia winy (Atalay i Meloy, 2011). Kupowanie na pocieszenie samo w sobie nie jest więc zakupoholizmem. Granica przebiega tam, gdzie pojawiają się utrata kontroli i narastające szkody. O tym, dlaczego sięgamy po zakupy, gdy jest nam źle, i co pomaga kupować bardziej świadomie, piszemy w artykule Zakupy pod wpływem emocji.
Test na zakupoholizm? Pytania do refleksji
W internecie łatwo znaleźć test na zakupoholizm, ale żaden kwestionariusz wypełniony samodzielnie nie zastąpi rozmowy ze specjalistą. Poniższe pytania nie są testem: nie mają punktacji ani progu i służą jedynie temu, by zatrzymać się i przyjrzeć swoim nawykom. Ułożyliśmy je, wzorując się na Bergeńskiej skali uzależnienia od zakupów (ang. Bergen Shopping Addiction Scale, BSAS), narzędziu badawczym opartym na siedmiu składnikach uzależnienia (Andreassen i in., 2015).
- Czy myśli o zakupach towarzyszą Ci niemal przez cały czas?
- Czy kupujesz po to, żeby zmienić swój nastrój?
- Czy kupujesz tak dużo, że odbija się to na Twoich codziennych obowiązkach, np. w szkole lub w pracy?
- Czy masz wrażenie, że aby poczuć tę samą satysfakcję co kiedyś, musisz kupować coraz więcej?
- Czy zdarzyło Ci się postanowić, że będziesz kupować mniej, i nie udało Ci się tego dotrzymać?
- Czy czujesz się źle, gdy z jakiegoś powodu nie możesz zrobić zakupów?
- Czy kupujesz tak dużo, że cierpi na tym Twoje samopoczucie?
Autorzy oryginalnej skali zaproponowali jedynie wstępny próg, który wymaga dalszych badań (Andreassen i in., 2015). Jeśli któreś z tych pytań brzmi znajomo, a zakupy przysparzają Ci zmartwień, warto porozmawiać o tym z psychologiem.
Jak sobie radzić z zakupoholizmem?
Poniższe kroki mogą pomóc odzyskać kontrolę. Część z nich pochodzi z zaleceń klinicystów, a część z badań nad tym, co poprzedza zakupy. Gdy problem jest nasilony, warto łączyć je ze wsparciem specjalisty.
- Obserwuj, co dzieje się przed zakupem i po nim. Zapisuj, kiedy pojawia się chęć kupowania, jakie emocje jej towarzyszą i jak się czujesz po zakupie. Autorzy badania nad nastrojem zalecają, by w terapii analizować emocje poprzedzające zakupy i następujące po nich oraz szukać innych, korzystniejszych sposobów radzenia sobie z tymi stanami (Müller i in., 2012). Dzienniczek zakupów to też element programu samopomocy opisanego przez Blacka (Black, 2007).
- Utrudnij sobie wydawanie pod wpływem impulsu. Black radzi osobom kupującym kompulsywnie, by pozbyły się kart kredytowych, bo łatwy dostęp do pieniędzy napędza problem (Black, 2007). Dziś podobną rolę mogą odgrywać karty zapisane w sklepach internetowych i płatności jednym kliknięciem.
- Odłóż decyzję. Zanim kupisz coś spoza planu, odczekaj, np. do następnego dnia, i sprawdź, czy ta rzecz nadal jest Ci potrzebna.
- Rób zakupy z kimś zaufanym. Według Blacka obecność osoby, która nie ma problemu z zakupami, pomaga powstrzymać się od nadmiernych wydatków (Black, 2007).
- Szukaj innych źródeł odpoczynku i przyjemności. Black zaleca, by znaleźć wartościowe sposoby spędzania wolnego czasu, które nie polegają na zakupach (Black, 2007). Pomocne mogą być też sposoby na regulację emocji.
- Zadbaj o finanse i relacje. Osoby z poważnymi kłopotami finansowymi mogą skorzystać z doradztwa finansowego, a gdy zakupy nadwyrężyły związek, pomocna bywa terapia par (Black, 2007).
Pomoc specjalisty - co mówią badania
Badań nad pomocą w kompulsywnym kupowaniu wciąż jest niewiele. W przeglądzie 29 badań tylko 5 spełniało wysokie standardy metodologiczne, a za najbardziej obiecującą formę pomocy autorzy uznali psychoterapię grupową (Hague i in., 2016). Najwięcej badań dotyczy terapii poznawczo-behawioralnej, zwłaszcza prowadzonej w grupie. W pilotażowym badaniu 12-tygodniowa terapia grupowa przyniosła wyraźną poprawę w porównaniu z grupą oczekującą na terapię, a efekt utrzymywał się pół roku później (Black, 2007). W metaanalizie z 2020 r. oddziaływania psychologiczne wiązały się z dużym spadkiem nasilenia problemu, ale autorzy podkreślają, że potrzeba bardziej rygorystycznych badań (Goslar i in., 2020).
Wyniki badań nad lekami są niejednoznaczne, a w części kontrolowanych badań lek nie działał lepiej niż placebo (Black, 2007). O ewentualnym leczeniu farmakologicznym decyduje lekarz psychiatra. Więcej o tym, jak psycholog pomaga przy zakupoholizmie, przeczytasz w dziale „Obszary pomocy”.
Kiedy szukać pomocy?
Warto porozmawiać ze specjalistą, gdy:
- mimo prób nie udaje Ci się ograniczyć zakupów,
- pojawiają się długi lub zaległe rachunki,
- ukrywasz zakupy albo ich koszt przed bliskimi,
- zakupy stały się głównym sposobem radzenia sobie z emocjami,
- kupowaniu towarzyszą długotrwale obniżony nastrój, silny lęk albo okresy wyraźnie podwyższonego nastroju i pobudzenia.
Jeśli długi, wstyd lub przygnębienie sprawiają, że myślisz o odebraniu sobie życia, nie zostawaj z tym w samotności. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działa też Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 2222. Więcej informacji znajdziesz na stronie o myślach samobójczych.
W Sztuce Harmonii pierwszym krokiem może być bezpłatna wizyta wstępna: krótkie spotkanie, na którym opowiesz, z czym przychodzisz, i dowiesz się, jak mogłaby wyglądać dalsza pomoc. Wizytę zarezerwujesz online lub pod numerem 732 059 980.
Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zakupoholizm jest zaburzeniem psychicznym?
Zakupoholizm nie jest osobnym rozpoznaniem ani w DSM-5, ani w ICD-11. Badacze opisują go jako zaburzenie kontroli impulsów albo uzależnienie behawioralne, a międzynarodowy zespół ekspertów zaproponował kryteria jego rozpoznawania. Może powodować realne cierpienie, długi i konflikty.
Co to jest oniomania?
To dawna nazwa zakupoholizmu. Na początku XX wieku posługiwał się nią psychiatra Emil Kraepelin, który uznał ten problem za zaburzenie kontroli impulsów. Dziś badacze częściej mówią o kompulsywnym kupowaniu albo o zaburzeniu kupowania i robienia zakupów.
Czy jest test na zakupoholizm?
W badaniach używa się kwestionariuszy przesiewowych, np. BSAS, ale wynik testu wypełnionego samodzielnie nie jest diagnozą. Pytania do refleksji z tego artykułu pomogą przyjrzeć się swoim nawykom, a o ocenę problemu warto poprosić specjalistę.
Czy zakupoholizm mija sam?
Brakuje starannych badań długoterminowych, ale większość osób opisanych w badaniach klinicznych przedstawiała przebieg problemu jako ciągły. Jeśli zakupy wymykają się spod kontroli, zamiast czekać, aż problem minie sam, lepiej porozmawiać ze specjalistą.
Jak pomóc bliskiej osobie z zakupoholizmem?
Spróbuj porozmawiać spokojnie i bez zawstydzania, bo wstyd i ukrywanie zakupów często są częścią problemu. Zachęć ją do konsultacji ze specjalistą. Jeśli zakupy obciążają wspólne finanse lub związek, pomocne mogą być doradztwo finansowe i terapia par.
Bibliografia
- Adamczyk, G. (2024). Pathological buying on the rise? Compensative and compulsive buying in Poland in the pre- and (post-)pandemic times. PLOS ONE, 19(3), e0298856. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0298856
- Andreassen, C. S., Griffiths, M. D., Pallesen, S., Bilder, R. M., Torsheim, T. i Aboujaoude, E. (2015). The Bergen Shopping Addiction Scale: reliability and validity of a brief screening test. Frontiers in Psychology, 6, 1374. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01374
- Atalay, A. S. i Meloy, M. G. (2011). Retail therapy: a strategic effort to improve mood. Psychology & Marketing, 28(6), 638-659. https://doi.org/10.1002/mar.20404
- Black, D. W. (2007). A review of compulsive buying disorder. World Psychiatry, 6(1), 14-18. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805733/
- Brand, M., Rumpf, H.-J., Demetrovics, Z. i in. (2022). Which conditions should be considered as disorders in the International Classification of Diseases (ICD-11) designation of „other specified disorders due to addictive behaviors”? Journal of Behavioral Addictions, 11(2), 150-159. https://doi.org/10.1556/2006.2020.00035
- Dittmar, H. (2005). Compulsive buying - a growing concern? An examination of gender, age, and endorsement of materialistic values as predictors. British Journal of Psychology, 96(4), 467-491. https://doi.org/10.1348/000712605X53533
- Goslar, M., Leibetseder, M., Muench, H. M., Hofmann, S. G. i Laireiter, A.-R. (2020). Treatments for internet addiction, sex addiction and compulsive buying: a meta-analysis. Journal of Behavioral Addictions, 9(1), 14-43. https://doi.org/10.1556/2006.2020.00005
- Hague, B., Hall, J. i Kellett, S. (2016). Treatments for compulsive buying: a systematic review of the quality, effectiveness and progression of the outcome evidence. Journal of Behavioral Addictions, 5(3), 379-394. https://doi.org/10.1556/2006.5.2016.064
- Koran, L. M., Faber, R. J., Aboujaoude, E., Large, M. D. i Serpe, R. T. (2006). Estimated prevalence of compulsive buying behavior in the United States. American Journal of Psychiatry, 163(10), 1806-1812. https://doi.org/10.1176/ajp.2006.163.10.1806
- Maraz, A., Griffiths, M. D. i Demetrovics, Z. (2016). The prevalence of compulsive buying: a meta-analysis. Addiction, 111(3), 408-419. https://doi.org/10.1111/add.13223
- Miltenberger, R. G., Redlin, J., Crosby, R. i in. (2003). Direct and retrospective assessment of factors contributing to compulsive buying. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 34(1), 1-9. https://doi.org/10.1016/S0005-7916(03)00002-8
- Müller, A., Laskowski, N. M., Trotzke, P. i in. (2021). Proposed diagnostic criteria for compulsive buying-shopping disorder: a Delphi expert consensus study. Journal of Behavioral Addictions, 10(2), 208-222. https://doi.org/10.1556/2006.2021.00013
- Müller, A., Mitchell, J. E., Crosby, R. D. i in. (2012). Mood states preceding and following compulsive buying episodes: an ecological momentary assessment study. Psychiatry Research, 200(2-3), 575-580. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2012.04.015
- Müller, A., Steins-Loeber, S., Trotzke, P. i in. (2019). Online shopping in treatment-seeking patients with buying-shopping disorder. Comprehensive Psychiatry, 94, 152120. https://doi.org/10.1016/j.comppsych.2019.152120
- Rachubińska, K., Cybulska, A. M., Szylińska, A. i in. (2024). Psychosocial functioning of individuals at risk of developing compulsive buying disorder. Journal of Clinical Medicine, 13(5), 1339. https://doi.org/10.3390/jcm13051339
- Rick, S. I., Pereira, B. i Burson, K. A. (2014). The benefits of retail therapy: making purchase decisions reduces residual sadness. Journal of Consumer Psychology, 24(3), 373-380. https://doi.org/10.1016/j.jcps.2013.12.004
- World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. Geneva: WHO. https://iris.who.int/handle/10665/375767
