Jakie są style przywiązania - przewodnik po czterech typach

Jakie są style przywiązania - przewodnik po czterech typach

Jakie są style przywiązania - najczęściej odpowiada się na to wyliczanką: bezpieczny, lękowy, unikający, zdezorganizowany. Sama lista niewiele daje, bo opisy w internecie są do siebie podobne i każdy odnajduje się w trzech naraz. Ten tekst robi coś innego: porównuje cztery wzorce na jednej, identycznej sytuacji, pokazuje, skąd ten podział się wziął, i wyjaśnia, dlaczego w badaniach naukowych nie ma czterech pudełek, tylko dwie skale.

Skąd wziął się podział na cztery

Pierwsze trzy wzorce opisała Mary Ainsworth w badaniach nad niemowlętami (Patterns of Attachment, 1978): bezpieczny, unikowy i lękowo-oporny. Czwarty, zdezorganizowany, dodali później Mary Main i Judith Solomon dla dzieci bez spójnej strategii. Opis procedury, z której te kategorie pochodzą, znajdziesz w tekście o eksperymencie Dziwnej Sytuacji.

Na grunt dorosłych przenieśli teorię Cindy Hazan i Phillip Shaver (1987), a Kim Bartholomew i Leonard Horowitz (1991) zaproponowali model czterokategorialny oparty na dwóch przekonaniach: o sobie i o innych. Pozytywny model siebie i innych daje bezpieczeństwo, negatywny model siebie przy pozytywnym modelu innych - zaabsorbowanie, pozytywny model siebie przy negatywnym modelu innych - odrzucanie, a oba negatywne - wzorzec lękowo-unikający. Historię całej teorii wraz z opisem dostępnych narzędzi zebraliśmy w tekście style przywiązania - test, rodzaje i wpływ na relacje.

Dwie skale zamiast czterech pudełek

Współcześnie w badaniach używa się modelu dwuwymiarowego. Kwestionariusz ECR i jego wersja ECR-R (Brennan, Clark i Shaver, 1998; Fraley, Waller i Brennan, 2000) mierzą dwa niezależne wymiary: lęk przed odrzuceniem i unikanie bliskości. Cztery style to po prostu cztery ćwiartki układu współrzędnych wyznaczonego przez te osie.

Ma to praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, większość ludzi nie leży w narożniku, tylko gdzieś pośrodku - stąd wrażenie, że pasuje się do kilku opisów naraz. Po drugie, wynik jest stopniowalny: można mieć umiarkowanie podwyższony lęk i niskie unikanie. Po trzecie, profil bywa różny w różnych relacjach.

Jedna sytuacja, cztery reakcje

Sytuacja: umówiliście się na dwudziestą. Jest dwudziesta trzydzieści, nie ma wiadomości, telefon odebrany, ale rozmowa krótka i sucha.

• Bezpieczny. Niepokój pojawia się, ale nie rośnie lawinowo. Pisze raz, pyta wprost, zajmuje się czymś innym. Gdy druga osoba wraca, mówi, że się niepokoił, i sprawa się kończy.
• Lękowo-zaabsorbowany. Niepokój rośnie z każdą minutą. Pisze kilka razy, analizuje ton rozmowy, szuka w pamięci, co mogło pójść nie tak. Gdy druga osoba wraca, ulga trwa krótko, a pytanie wraca w innej formie.
• Unikająco-odrzucający. Zauważa spóźnienie i odsuwa temat. Wieczór spędza na pracy. Gdy druga osoba wraca i chce porozmawiać, reaguje zdziwieniem: „nic się nie stało, po co to roztrząsać”.
• Lękowo-unikający. Najpierw pisze dwa razy, potem gwałtownie się wycofuje i przestaje odpowiadać. Gdy druga osoba wraca, jest naprzemiennie bliski i zdystansowany, czasem w ciągu jednej rozmowy.

Różnica nie leży więc w tym, czy ktoś przeżywa niepokój - przeżywają wszyscy. Leży w strategii: podkręcić sygnał, wyłączyć go, czy zrobić jedno i drugie naraz.

Krótka charakterystyka każdego wzorca

Bezpieczny. Bliskość i autonomia nie konkurują. Potrzeby są komunikowane wprost, konflikt nie jest zagrożeniem dla istnienia relacji, a po napięciu następuje powrót do równowagi. Szczegółowy opis w tekście bezpieczny styl przywiązania - cechy i jak go zbudować.

Lękowo-zaabsorbowany, nazywany też ambiwalentnym. Wysoki lęk, niskie unikanie. Uwaga skupiona na dostępności drugiej osoby, trudność z przyjęciem ukojenia, skłonność do eskalacji kontaktu przy oddaleniu. Więcej w artykule ambiwalentny styl przywiązania - co to znaczy.

Unikająco-odrzucający. Niski lęk, wysokie unikanie. Duży nacisk na samowystarczalność, dyskomfort przy wysokiej bliskości, tendencja do tłumienia sygnałów potrzeby. Co istotne, badania nad tłumieniem pokazują, że niskie pobudzenie jest tu deklarowane, a nie zawsze faktyczne.

Lękowo-unikający (fearful-avoidant). Wysoki lęk i wysokie unikanie jednocześnie. Bliskość jest potrzebna i groźna w tym samym czasie, stąd charakterystyczny ruch przyciągania i odpychania. Opisujemy go osobno w tekście lękowo-unikający styl przywiązania.

Jak często występują

W metaanalizie badań nad niemowlętami obejmującej trzydzieści dwa badania z ośmiu krajów (van IJzendoorn i Kroonenberg, 1988) najczęstszy był wzorzec bezpieczny, drugi co do częstości unikowy, a najrzadszy oporny. W badaniach nad dorosłymi proporcje bywają zbliżone, choć zależą od narzędzia i próby - w dużym badaniu populacyjnym Mickelsona i współpracowników (1997) wzorzec lękowy dotyczył około jedenastu procent badanych.

Liczby te warto traktować orientacyjnie. Różne narzędzia mierzą różne rzeczy, a kwestionariusz samoopisowy i wywiad kliniczny dają wyniki, które słabo ze sobą korelują.

Pary stylów - co z czym się spotyka

Najczęściej opisywane połączenie to wzorzec lękowy z unikającym. Jest to zestawienie, w którym obie strony dostają potwierdzenie swoich obaw: jedna, że trzeba walczyć o kontakt, druga, że bliskość oznacza presję. Powstaje cykl pościgu i wycofania, opisany w tekście o hiperaktywacji i deaktywacji systemu przywiązania.

Warto jednak uniknąć fatalizmu. Wzorzec opisuje tendencję, a nie przeznaczenie pary. Relacje z takim zestawieniem bywają stabilne, jeśli obie strony rozpoznają cykl i mają uzgodnione sposoby jego przerywania.

Jak czytać wynik testu

Testy internetowe oparte na ECR mogą być użytecznym punktem wyjścia, pod trzema warunkami. Po pierwsze, wynik to położenie na dwóch skalach, a nie etykieta. Po drugie, odpowiadasz na pytania z perspektywy konkretnego okresu życia - wynik tuż po rozstaniu będzie inny niż po roku stabilnej relacji. Po trzecie, kwestionariusz nie jest narzędziem diagnostycznym, a styl przywiązania nie jest rozpoznaniem, o czym piszemy w tekście czy lękowy styl przywiązania to zaburzenie.

Najczęstszy błąd po teście to użycie wyniku jako wyjaśnienia zamiast opisu: „jestem lękowy, więc tak mam”. Wzorzec opisuje, co się dzieje, a nie przesądza, co musi się dziać dalej.

Trzy pułapki w czytaniu opisów stylów

1. Efekt Barnuma. Opisy stylów przywiązania są na tyle ogólne, że większość ludzi odnajduje się w kilku naraz - podobnie jak w opisach znaków zodiaku. Różnicujące są nie same emocje, lecz to, co robisz, gdy się pojawią.
2. Diagnozowanie innych. Przypisanie partnerowi etykiety „unikający” najczęściej kończy dyskusję zamiast ją otwierać, a przy okazji odbiera drugiej osobie możliwość opisania własnego przeżycia. Model jest narzędziem rozumienia, nie argumentem w sporze.
3. Traktowanie stylu jako przyczyny wszystkiego. Część trudności w relacji wynika z rzeczy zupełnie prozaicznych: zmęczenia, choroby, przeciążenia pracą, różnic w oczekiwaniach. Nie każdy konflikt jest wyrazem wzorca przywiązania.

Pomocne bywa odwrócenie kolejności: najpierw opisz konkretną sytuację i swoje zachowanie w niej, a dopiero potem sprawdź, do którego wzorca to pasuje. W odwrotnej kolejności etykieta zaczyna filtrować wspomnienia.

Jeśli chcesz to omówić

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku prowadzimy konsultacje psychologiczne, na których można spokojnie przyjrzeć się własnemu wzorcowi relacyjnemu i ustalić, czy warto nad nim pracować. Telefon: 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Style przywiązania są modelem opisowym, a nie kategoriami diagnostycznymi.