Czy lękowy styl przywiązania to zaburzenie

Czy lękowy styl przywiązania to zaburzenie lub choroba

Pytanie, czy lękowy styl przywiązania to choroba, pada bardzo często - zwykle po lekturze artykułu, który opisuje wzorzec językiem objawów. Odpowiedź jest krótka: nie. Lękowy styl przywiązania nie jest jednostką chorobową i nie figuruje jako diagnoza ani w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11, ani w amerykańskim DSM-5. Jest opisem tego, jak dana osoba reguluje bliskość i zagrożenie utratą relacji. To rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje, dlatego rozkładamy je poniżej na części.

Co naprawdę jest w klasyfikacjach

W klasyfikacjach diagnostycznych istnieją dwa zaburzenia, w których nazwie pojawia się przywiązanie, i oba dotyczą dzieci, nie dorosłych:

• reaktywne zaburzenie przywiązania - wzorzec wycofania i braku poszukiwania pocieszenia u opiekuna, opisywany u dzieci po skrajnie niewystarczającej opiece;
• zaburzenie selektywności więzi społecznych (rozhamowane), w którym dziecko bez oporu zbliża się do obcych dorosłych.

Oba rozpoznania wymagają udokumentowanej historii poważnego zaniedbania, wielokrotnej zmiany opiekunów albo wychowania w warunkach instytucjonalnych. Nie mają zastosowania do dorosłych opisujących siebie jako osoby lękowo przywiązane. Mówiąc wprost: w klasyfikacjach nie ma kategorii „dorosły ze stylem lękowym”, bo styl przywiązania nie jest chorobą, tylko cechą wymiarową.

Wymiar, a nie kategoria

Współczesne narzędzia badawcze, takie jak kwestionariusz doświadczeń w bliskich związkach ECR i jego zrewidowana wersja ECR-R (Brennan, Clark i Shaver, 1998; Fraley, Waller i Brennan, 2000), mierzą dwa niezależne wymiary: lęk przed odrzuceniem oraz unikanie bliskości. Wynik to położenie na dwóch skalach, a nie przynależność do typu.

Cztery style, o których czyta się w internecie, są wygodnym uproszczeniem tych dwóch wymiarów - podobnie jak podział na osoby niskie i wysokie jest uproszczeniem skali wzrostu. Nie istnieje punkt odcięcia, powyżej którego ktoś „ma lękowy styl przywiązania”, a poniżej nie ma. Dlatego wyniki testów internetowych warto czytać jako wskazówkę, nie jako rozpoznanie. Piszemy o tym szerzej w tekście style przywiązania - test, rodzaje i wpływ na relacje.

Skoro nie choroba, to dlaczego tak bardzo przeszkadza

Brak statusu diagnostycznego nie oznacza braku kosztów. Wysokie nasilenie lęku przywiązaniowego wiąże się z realnym obciążeniem: stałą czujnością na sygnały odrzucenia, trudnością z samodzielnym uspokojeniem się, konfliktami o dostępność, a często również z gorszym snem w okresach napięcia w relacji.

Ta dwoistość bywa myląca. Coś może nie być chorobą, a jednocześnie być dobrym powodem, żeby pójść do psychologa. Podobnie jak przewlekły stres w pracy czy trudna żałoba - to nie są diagnozy, a są jednymi z najczęstszych powodów zgłoszeń. Pełny opis samego wzorca znajdziesz w tekście lękowy styl przywiązania - objawy i jak go zmienić, a mechanizm odpowiadający za to obciążenie rozkładamy w artykule o hiperaktywacji i deaktywacji systemu przywiązania.

Kiedy to jednak sprawa kliniczna

Styl przywiązania bywa tłem, na którym rozwijają się trudności wymagające już profesjonalnej oceny. Nie jest ich przyczyną w sensie mechanicznym i nie każdy, kto rozpoznaje u siebie ten wzorzec, będzie ich doświadczał. Warto jednak skonsultować się ze specjalistą, gdy pojawiają się:

• utrzymujące się obniżenie nastroju, utrata zainteresowań, wyraźny spadek energii trwający tygodniami;
• napady silnego lęku, unikanie sytuacji społecznych, uporczywe zamartwianie się utrudniające codzienne funkcjonowanie;
• zaburzenia snu lub apetytu utrzymujące się mimo poprawy sytuacji zewnętrznej;
• zachowania autoagresywne, myśli rezygnacyjne lub myśli o odebraniu sobie życia;
• sięganie po alkohol lub inne substancje po to, żeby poradzić sobie z napięciem w relacji.

Ostatnie dwa punkty wymagają kontaktu ze specjalistą bez odkładania. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, właściwym miejscem jest interwencja kryzysowa, a w sytuacji bezpośredniego zagrożenia - numer alarmowy 112.

Lękowy styl przywiązania a osobowość borderline

To najczęstsze pomieszanie pojęć w tym obszarze. Oba opisy zawierają lęk przed porzuceniem, więc bywają traktowane jak synonimy. Nie są. Zaburzenie osobowości borderline jest rozpoznaniem klinicznym obejmującym znacznie szerszy obraz: niestabilność tożsamości, gwałtowne wahania nastroju w skali godzin, impulsywność w wielu obszarach, epizody dysocjacji, często zachowania samouszkadzające. Styl przywiązania opisuje jeden wymiar funkcjonowania w bliskich relacjach.

Mówiąc inaczej: wysokie nasilenie lęku przywiązaniowego jest częste w populacji ogólnej i samo w sobie nie mówi nic o obecności zaburzenia osobowości. Rozpoznanie osobowości stawia wyłącznie specjalista na podstawie szczegółowej oceny, nigdy zaś kwestionariusz internetowy ani artykuł, także ten.

Czy potrzebujesz diagnozy, żeby rozpocząć terapię

Nie. Do psychoterapii nie potrzeba skierowania ani rozpoznania. Powodem zgłoszenia może być po prostu powtarzający się wzorzec w relacjach, który Cię męczy. W praktyce pierwsze spotkania służą właśnie temu, żeby zrozumieć, z czym przychodzisz, i ustalić, czy potrzebna jest praca nad wzorcem relacyjnym, czy raczej nad konkretnym objawem - a czasem nad jednym i drugim.

Jeśli zastanawiasz się, czy wzorzec w ogóle da się przesunąć, odsyłamy do zestawienia danych w tekście czy styl przywiązania można zmienić. Badania nad psychoterapią pokazują, że zmiana jest możliwa, choć jej tempo bywa wolniejsze, niż sugerują poradnikowe opisy.

Dlaczego to rozróżnienie warto trzymać

Nazwanie własnego wzorca chorobą ma dwa skutki uboczne. Pierwszy to nadmiar znaczenia: „skoro jestem chory, to nic dziwnego, że relacje się nie układają” - i praca się zatrzymuje. Drugi to wstyd, który u osób z wysokim lękiem przywiązaniowym i tak jest zwykle silny, bo model siebie bywa negatywny.

Traktowanie stylu jako nabytej strategii zostawia więcej miejsca na sprawczość. Strategia powstała po coś, w konkretnych warunkach, i była wtedy sensowna. Można ją modyfikować, nie unieważniając własnej historii.

Skąd bierze się przekonanie, że to jednak choroba

Odpowiadają za to trzy rzeczy. Pierwsza to język popularnych opisów: wzorzec bywa przedstawiany jako lista objawów, a lista objawów brzmi jak rozpoznanie. Druga to skala cierpienia - jeżeli coś zabiera tyle energii, trudno uwierzyć, że nie ma nazwy w klasyfikacji. Trzecia to format treści w sieci, w którym kategoryczna etykieta jest łatwiejsza do zapamiętania niż informacja o położeniu na dwóch skalach.

Jest też czwarty, mniej oczywisty powód. Nazwa choroby porządkuje doświadczenie i zdejmuje część odpowiedzialności, a przy wysokim poziomie samokrytycyzmu to bywa ulgą. Problem w tym, że ta sama etykieta potrafi zamknąć drogę do zmiany, bo choroby się leczy, a strategie się modyfikuje - i tylko to drugie opisuje, co realnie dzieje się w pracy nad wzorcem relacyjnym.

Czy wzorzec przywiązania jest dziedziczny

Nie w sensie prostego przekazu genetycznego. W badaniach nad rodzinami obserwuje się umiarkowaną zgodność między wzorcem przywiązania rodzica a klasyfikacją dziecka, przy czym samo zachowanie opiekuna wyjaśnia tylko część tej zależności - w literaturze opisuje się to jako lukę w transmisji. Temperament, sytuacja rodziny i późniejsze doświadczenia również mają znaczenie.

Praktyczny wniosek jest taki, że ani rozpoznanie u siebie wzorca lękowego nie przesądza o tym, co przekażesz dziecku, ani wzorzec rodzica nie tłumaczy w całości Twojego. To zależności opisywane w grupach, nie recepta na konkretną biografię.

Gdzie szukać pomocy

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku prowadzimy konsultacje psychologiczne i psychoterapię indywidualną. Na pierwszym spotkaniu nie musisz mieć gotowej nazwy dla tego, co przeżywasz - wystarczy opis sytuacji. Telefon: 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny, nie służy do stawiania ani wykluczania rozpoznań i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Jeśli doświadczasz myśli o odebraniu sobie życia, skontaktuj się z numerem alarmowym 112 lub zgłoś się do najbliższego szpitala psychiatrycznego.