Cechy narcyza w związku

Cechy narcyza w związku

Najczęściej powtarzane zdanie o tego typu relacjach brzmi: „na początku był idealny”. I zwykle jest prawdziwe. Cechy narcyza rzadko dają się zauważyć na pierwszej randce, bo w krótkim kontakcie działają na korzyść tej osoby: pewność siebie, swoboda, umiejętność zajęcia uwagi. Problemy pojawiają się później, gdy relacja zaczyna czegoś wymagać - wyrozumiałości, ustępstwa, zainteresowania cudzym gorszym dniem.

W tym tekście opisujemy zachowania obserwowalne w związku, a nie kryteria diagnostyczne. Jeśli szukasz tych drugich, opisaliśmy je osobno w artykule o kryteriach diagnostycznych narcystycznego zaburzenia osobowości. Tutaj chodzi o coś innego: o to, co da się zaobserwować u siebie w domu i co naprawdę warto brać pod uwagę przy decyzjach.

Dlaczego początek bywa tak dobry

To nie jest złudzenie ani efekt zakochania. Back, Schmukle i Egloff (2010, Journal of Personality and Social Psychology) wykazali, że osoby o wysokim nasileniu cech narcystycznych są przy pierwszym kontakcie oceniane jako bardziej atrakcyjne i sympatyczne - dzięki wyglądowi, swobodzie w kontakcie i ekspresyjności. Paulhus (1998, tamże) pokazał natomiast, jak zmienia się to w czasie: przy pierwszych spotkaniach oceny są wysokie, ale po kilku tygodniach regularnego kontaktu wyraźnie spadają.

Ta krzywa - świetne wejście, pogarszający się dalszy ciąg - jest w praktyce klinicznej najbardziej charakterystycznym rysem takich relacji, a większość opisywanych niżej cech narcyza ujawnia się dopiero na jej opadającym odcinku. Dobrze tłumaczy też, dlaczego znajomi długo nie rozumieją, o czym mówisz: oni widują tę osobę w wersji krótkiego kontaktu.

Cechy widoczne w codziennym funkcjonowaniu

• Rozmowa zawsze wraca do jednego punktu. Twoja opowieść staje się wstępem do jego opowieści. Twój trudny dzień zostaje przykryty informacją, że on miał gorszy.
• Trudność z przyjęciem krytyki. Nawet drobna uwaga uruchamia nieproporcjonalną reakcję: gniew, chłód na kilka dni albo kontratak wyliczający Twoje przewinienia sprzed lat.
• Empatia poznawcza bez emocjonalnej. Ta osoba świetnie odczytuje, co czujesz, i potrafi to wykorzystać, ale rzadko współodczuwa. Dlatego bywa jednocześnie przenikliwa i zimna.
• Oczekiwanie wyjątkowego traktowania. Jego czas jest ważniejszy, jego zmęczenie bardziej realne, jego plany mają pierwszeństwo - bez rozmowy, jako oczywistość.
• Zawiść i konkurencja w relacji. Twój awans albo pochwała od kogoś innego wywołuje chłód zamiast radości. Pojawia się deprecjonowanie Twoich osiągnięć jako łatwych albo przypadkowych.
• Publiczna wersja i domowa wersja. Na zewnątrz czarujący i hojny, w domu nieobecny albo drażliwy. Rozbieżność między tymi wersjami jest jednym z najbardziej wyczerpujących elementów takiej relacji.
• Przesuwanie odpowiedzialności. Każda trudność ma źródło poza nim: poprzednia partnerka, szef, rodzice, Ty. Zdania, które przy tym padają, zebraliśmy w tekście o typowych tekstach narcyza.

Dynamika, która się powtarza

W opisach klinicznych powraca cykl złożony z trzech faz. Pierwsza to idealizacja: uwaga, deklaracje, poczucie, że trafiłaś na kogoś wyjątkowego. Bardzo często ma postać opisaną w tekście o love bombingu. Druga to dewaluacja: drobne uwagi, porównania, żarty kosztem Twojego wyglądu albo kompetencji, wycofywanie ciepła. Trzecia to odsunięcie lub wymiana źródła uwagi.

Cykl rzadko domyka się raz. Zwykle wraca, czasem po miesiącach. To, co utrzymuje w nim ludzi, nie jest słabością charakteru - to nieregularne nagradzanie: po okresie chłodu przychodzi kilka dni bliskości, które wystarczają, by pamiętać przede wszystkim je.

Dwa różne obrazy: wielkościowy i wrażliwy

Potoczne wyobrażenie narcyza to człowiek głośny, pewny siebie, skupiony na statusie. Obok niego opisywany jest wariant wrażliwy: cichy, wycofany, przewlekle zraniony, przekonany, że jest niedoceniany i wykorzystywany. Zewnętrznie wygląda to zupełnie inaczej - w relacji bywa podobnie wyczerpujące, bo oś pozostaje ta sama: jego przeżycia są centralne, a Twoje mają charakter tła.

W wariancie wrażliwym trudniej to nazwać, bo zachowania przypominają cierpienie, a nie dominację. Dlatego partnerki i partnerzy takich osób zwykle bardzo długo czują się winni.

Co to robi z drugą stroną

Po dłuższym czasie w takiej relacji pojawia się dość charakterystyczny zestaw: obniżona samoocena, ciągłe tłumaczenie się we własnej głowie, utrata pewności co do własnej pamięci, odcięcie od przyjaciół, przewlekłe napięcie i trudność z podjęciem najprostszej decyzji bez konsultacji. To nie są cechy osobowości - to skutki. Zwykle ustępują, choć nie natychmiast.

Jeżeli do tego doszły zachowania kontrolujące, izolowanie, kontrola finansów albo straszenie, mówimy już o przemocy psychicznej w związku, a nie o trudnym charakterze. Szerszą listę wczesnych sygnałów, niezależnych od tego, czy partner ma cechy narcystyczne, zebraliśmy w tekście o sygnałach ostrzegawczych u toksycznego partnera.

Co zrobić, jeśli rozpoznajesz swój związek

• Przestań szukać etykiety, zacznij opisywać fakty. Notuj konkretne sytuacje z datami. To najlepsze zabezpieczenie przed podważaniem Twojej pamięci.
• Nie licz na to, że konfrontacja z diagnozą coś zmieni. Zdanie „jesteś narcyzem” zwykle kończy się eskalacją, a nie refleksją.
• Odbuduj kontakty na zewnątrz. Izolacja jest tym, co najbardziej utrudnia trzeźwą ocenę sytuacji.
• Ustal jedną granicę i sprawdź reakcję. Nie deklarację, tylko zachowanie: co się stanie, gdy odmówisz czegoś drobnego.
• Zadbaj o podstawy. Sen, jedzenie, ruch, własne pieniądze. W stanie wyczerpania każda decyzja jest trudniejsza.

Kiedy warto skorzystać z pomocy

Na konsultacji psychologicznej można uporządkować obraz sytuacji i sprawdzić, na ile opisane tu cechy narcyza odpowiadają temu, czego faktycznie doświadczasz. Jeśli relacja trwała długo i zostawiła po sobie lęk, poczucie winy i rozchwianą samoocenę, pomocna bywa psychoterapia indywidualna. Terapia par ma sens tylko wtedy, gdy obie strony chcą pracować i gdy w relacji nie ma przemocy.

Centrum Psychologiczne Sztuka Harmonii, Gdańsk oraz online. Telefon: 732 059 980. Całodobowa, bezpłatna „Niebieska Linia” dla osób doświadczających przemocy domowej: 800 120 002. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia - 112.

Najczęstsze pytania

Czy każda osoba skupiona na sobie to narcyz?

Nie. Skupienie na sobie, ambicja czy potrzeba uznania to zwykłe cechy, obecne w różnym nasileniu u wszystkich. O problemie świadczy dopiero trwały wzorzec, w którym potrzeby drugiej osoby systematycznie nie mają znaczenia, a relacja służy głównie podtrzymywaniu poczucia własnej wartości.

Czy narcyz potrafi kochać?

Osoby o nasilonych cechach narcystycznych bywają bardzo przywiązane do partnerów, ale relacja często pełni funkcję regulującą ich własną samoocenę. Bliskość wymagająca uznania cudzej odrębności i wrażliwości jest dla nich najtrudniejsza. To nie znaczy, że nic nie czują - znaczy, że uczucie rzadko przekłada się na uwzględnianie Twoich potrzeb.

Dlaczego tak trudno mi odejść?

Bo działa tu kilka mechanizmów naraz: przywiązanie zbudowane w fazie idealizacji, nieregularne nagradzanie, izolacja od bliskich i obniżone zaufanie do własnego osądu. Przy dłuższym trwaniu dochodzi do tego zjawisko opisywane jako więź traumatyczna, o którym piszemy w tekście o syndromie sztokholmskim w związku.

Czy taka osoba może się zmienić?

Zmiana jest możliwa, ale wymaga własnej motywacji i zwykle długiej psychoterapii. Nie zachodzi pod wpływem miłości partnera, ultimatum ani cierpliwego czekania. Planowanie własnego życia w oparciu o cudzą przyszłą przemianę jest ryzykowne.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Jeśli opisane trudności utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, umów się na spotkanie.