Syndrom sztokholmski w związku

Syndrom sztokholmski w związku

Pytanie, które pada w gabinecie najczęściej, brzmi: dlaczego go bronię. Dlaczego po awanturze tłumaczę go przed siostrą, szukam dla niego usprawiedliwień i czuję ulgę, kiedy wraca dobry nastrój. Potoczna nazwa tego zjawiska to syndrom sztokholmski w związku. W literaturze naukowej częściej używa się określenia więź traumatyczna i to ono lepiej opisuje, co się faktycznie dzieje.

W tym artykule wyjaśniamy, skąd bierze się to przywiązanie, dlaczego nie jest dowodem na słabość charakteru, gdzie przebiegają granice tego pojęcia w diagnostyce i co realnie pomaga wyjść z takiego układu.

Skąd wzięła się nazwa i dlaczego bywa myląca

Termin pochodzi od napadu na bank w Sztokholmie w 1973 roku, po którym zakładnicy odmówili obciążania napastników i wyrażali wobec nich sympatię. Problem polega na tym, że to określenie nigdy nie stało się kategorią diagnostyczną. Nie ma go ani w DSM-5, ani w ICD-11, nie ma też ustalonych kryteriów. Namnyak i współpracownicy (2008, Acta Psychiatrica Scandinavica) w przeglądzie piśmiennictwa zwrócili uwagę, że pojęcie jest szeroko obecne w mediach, ale słabo umocowane w badaniach.

To nie znaczy, że zjawisko nie istnieje. Znaczy tylko, że w odniesieniu do relacji intymnej dokładniejsze jest inne pojęcie.

Więź traumatyczna - co mówią badania

Dutton i Painter opisali mechanizm nazwany więzią traumatyczną na podstawie pracy z kobietami doświadczającymi przemocy ze strony partnerów (Dutton i Painter, 1981; test modelu: 1993, Violence and Victims). Wskazali dwa warunki, które muszą wystąpić razem, żeby powstała szczególnie silna, trudna do zerwania więź:

• Wyraźna nierównowaga władzy w relacji - jedna osoba decyduje o zasadach, zasobach i o tym, kiedy jest dobrze.
• Przerywany charakter krzywdzenia - okresy złego traktowania przeplatają się z okresami czułości, opieki i skruchy.

Drugi warunek jest kluczowy. Gdyby relacja była stale zła, decyzja o odejściu byłaby prostsza. To naprzemienność sprawia, że przywiązanie rośnie zamiast maleć. Mechanizm odpowiada temu, co wiadomo o nieregularnym wzmacnianiu: nagroda podawana w nieprzewidywalnych odstępach buduje zachowanie wyjątkowo odporne na wygaszanie.

Co się dzieje z ciałem i uwagą

Przewlekłe życie w nieprzewidywalności utrzymuje organizm w stanie gotowości. Uwaga zawęża się do jednego zadania: odczytywania nastroju drugiej osoby. Rozwija się umiejętność wychwytywania najdrobniejszych sygnałów - tonu klucza w zamku, sposobu odstawienia kubka. Ta czujność jest adaptacyjna w danej sytuacji i wyczerpująca na dłuższą metę.

Jednocześnie momenty czułości po napięciu przynoszą wyraźną ulgę, która sama w sobie jest silnym doświadczeniem. Bliskość po strachu bywa odczuwana intensywniej niż bliskość w spokoju - i bywa błędnie interpretowana jako dowód wyjątkowości tej relacji.

Po czym rozpoznać ten wzorzec u siebie

• Tłumaczysz zachowanie partnera przed innymi, zanim ktokolwiek je skomentuje.
• Czujesz wdzięczność za dni, w których nic złego się nie dzieje.
• Bierzesz na siebie odpowiedzialność za jego wybuchy: uznajesz, że wywołałaś je swoim tonem albo wyborem momentu.
• Trudno Ci przypomnieć sobie przykre sytuacje w szczegółach, natomiast dobre pamiętasz bardzo dokładnie.
• Ukrywasz przed bliskimi to, co się dzieje, żeby nie myśleli o nim źle.
• Kiedy ktoś proponuje pomoc, czujesz odruch obrony - jego, nie siebie.
• Myśl o odejściu wywołuje nie tyle ulgę, co panikę i poczucie zdrady.

Jeśli rozpoznajesz tu siebie, warto przeczytać również tekst o przemocy psychicznej w związku, w którym opisujemy konkretne zachowania i dostępne w Polsce kroki prawne, oraz o sygnałach ostrzegawczych u toksycznego partnera.

Dlaczego to nie jest kwestia charakteru

Więź traumatyczna powstaje w odpowiedzi na określony układ warunków, a nie z powodu niskiej samooceny czy naiwności. Osoby, które w niej utknęły, to często ludzie odpowiedzialni, lojalni i przyzwyczajeni do brania spraw na siebie - czyli wyposażeni w cechy, które w innych okolicznościach są zaletą.

Wcześniejsze doświadczenia mogą zwiększać podatność. Dorastanie w domu, w którym uwaga opiekuna była nieprzewidywalna, uczy, że bliskość trzeba zdobywać i że po burzy przychodzi pojednanie. Piszemy o tym w artykule o lękowym stylu przywiązania. To nie jest wyrok, tylko informacja o tym, na co warto uważać.

Co pomaga wyjść

1. Zewnętrzny punkt odniesienia. Jedna osoba, która zna prawdziwą wersję wydarzeń. Bez tego pamięć zaczyna dopasowywać się do opowieści partnera.
2. Zapis faktów. Krótkie notatki z datą. To najprostsze narzędzie przeciw stopniowemu przesuwaniu granicy tego, co normalne.
3. Rozdzielenie uczuć od decyzji. Można nadal kogoś kochać i jednocześnie uznać, że relacja jest niebezpieczna. Czekanie, aż uczucie zniknie, zwykle przedłuża sytuację o lata.
4. Praca nad regulacją napięcia. Sen, jedzenie, ruch, ćwiczenia oddechowe. W stanie ciągłej czujności decyzje są podejmowane z pozycji strachu.
5. Plan bezpieczeństwa, jeśli występuje przemoc. Dokumenty, pieniądze, miejsce, do którego można pójść, osoba, która wie.
6. Pomoc specjalisty. Praca nad skutkami takiej relacji jest trudna do przeprowadzenia w pojedynkę, zwłaszcza w części dotyczącej poczucia winy.

Czego zdecydowanie nie robić

Nie konfrontuj osoby stosującej przemoc z listą jej zachowań ani z planem odejścia - okres rozstania jest w takich układach czasem podwyższonego ryzyka. Nie licz na to, że wystarczy postawienie ultimatum. I nie oczekuj od siebie, że decyzja zapadnie raz i będzie ostateczna: powroty są częste i nie przekreślają procesu.

Gdzie szukać pomocy

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku prowadzimy interwencję kryzysową, gdy potrzebne są szybkie decyzje dotyczące bezpieczeństwa, oraz psychoterapię indywidualną ukierunkowaną na skutki długotrwałej relacji krzywdzącej: poczucie winy, lęk, obniżoną samoocenę i trudność z zaufaniem. Telefon: 732 059 980.

Całodobowa i bezpłatna „Niebieska Linia”: 800 120 002. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia - 112. Rozmowa z konsultantem nie zobowiązuje do złożenia zawiadomienia ani do odejścia.

Najczęstsze pytania

Czy syndrom sztokholmski to oficjalna diagnoza?

Nie. Nie jest ujęty ani w DSM-5, ani w ICD-11 i nie ma uzgodnionych kryteriów diagnostycznych. W odniesieniu do relacji intymnych precyzyjniejsze jest pojęcie więzi traumatycznej, opisane w badaniach nad przemocą w związkach.

Czy może wystąpić bez przemocy fizycznej?

Tak. Warunkiem powstania więzi traumatycznej jest nierównowaga władzy i przerywany charakter krzywdzenia, a nie forma krzywdy. Naprzemienność poniżania i czułości wystarcza, żeby ten mechanizm się uruchomił.

Ile czasu zajmuje dojście do siebie po takiej relacji?

Nie da się podać jednej liczby. Zwykle mówi się o miesiącach pracy, przy czym poprawa nie przebiega liniowo - lepsze okresy przeplatają się z nawrotami tęsknoty i poczucia winy. Tempo zależy od długości relacji, wsparcia otoczenia i tego, czy kontakt zostaje faktycznie przerwany.

Czy tęsknota za taką osobą oznacza, że powinnam wrócić?

Nie. Tęsknota jest naturalnym elementem zrywania silnej więzi i pojawia się również wtedy, gdy relacja była szkodliwa. Piszemy o tym w artykule o tym, dlaczego wracamy do byłych partnerów. Decyzję warto opierać na zapisanych faktach, a nie na natężeniu uczuć w danym tygodniu.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Jeśli jesteś w niebezpieczeństwie, zadzwoń pod 112.