Jak wyjść z toksycznego związku - plan bezpieczeństwa

Jak wyjść z toksycznego związku - plan bezpieczeństwa

Większość poradników o tym, jak wyjść z toksycznego związku, zaczyna się od zdania „po prostu odejdź”. To najmniej użyteczna rada, jaką można usłyszeć. Odejście rzadko bywa jednym postanowieniem - częściej jest procesem rozłożonym na miesiące, z powrotami, wątpliwościami i przerwami. Badacze opisujący kończenie krzywdzących relacji, między innymi Jessica Burke i współpracownicy na łamach Violence Against Women (2001), pokazali, że przypomina ono raczej etapowy proces zmiany niż pojedynczą decyzję. Powrót nie jest więc porażką, tylko typowym elementem drogi.

Ten tekst jest praktyczny. Nie znajdziesz w nim namawiania do konkretnej decyzji - tę podejmujesz Ty i tylko Ty znasz swoją sytuację. Znajdziesz natomiast to, co bywa potrzebne, żeby decyzja była bezpieczna.

Krok 1: zapisz fakty

Zacznij od zeszytu albo notatki w miejscu, do którego druga osoba nie ma dostępu. Notuj konkrety: data, co się wydarzyło, co zostało powiedziane, jak się czułaś, czy ktoś to widział. Bez interpretacji, bez ocen.

Ta notatka ma trzy zadania. Po pierwsze, chroni Twoją pamięć, gdy jest podważana - o tym mechanizmie piszemy w tekście o przykładach gaslightingu. Po drugie, pomaga zobaczyć skalę, bo pojedyncze zdarzenia zacierają się w pamięci. Po trzecie, bywa potrzebna w sprawach formalnych.

Krok 2: oceń ryzyko

To najtrudniejszy i najważniejszy krok, bo okres rozstania nie jest neutralny. Badanie Jacquelyn Campbell i współpracowników opublikowane w American Journal of Public Health (2003), dotyczące czynników ryzyka zabójstw kobiet w relacjach z przemocą, wskazało między innymi na okres po odejściu od partnera stosującego kontrolę jako czas podwyższonego zagrożenia. Wśród czynników ryzyka wymieniono także dostęp sprawcy do broni, wcześniejsze groźby pozbawienia życia oraz nękanie. Późniejsze prace, między innymi Nancy Glass i współpracowników (2008), zwróciły uwagę na duszenie jako istotny sygnał ostrzegawczy.

Nie piszemy o tym, żeby straszyć. Piszemy, bo ocena ryzyka zmienia kolejność działań: przy niskim ryzyku można rozmawiać, przy wysokim najpierw planuje się bezpieczeństwo, a dopiero potem informuje o decyzji - jeśli w ogóle.

Sygnały, które warto potraktować poważnie: groźby (także wobec dzieci, zwierząt, Twojej rodziny), duszenie lub przytrzymywanie za szyję, dostęp do broni, nękanie i śledzenie, groźby samobójcze używane jako nacisk, przemoc w czasie ciąży, nasilona zazdrość i kontrola, niszczenie przedmiotów. Jeśli rozpoznajesz którykolwiek z nich, skonsultuj plan z Niebieską Linią albo z ośrodkiem interwencji kryzysowej, zanim cokolwiek zrobisz.

Krok 3: przygotuj plan bezpieczeństwa

Plan bezpieczeństwa to zestaw prostych ustaleń zrobionych na spokojnie, zanim będą potrzebne.

• Dokumenty. Dowód osobisty, paszport, akt małżeństwa, akty urodzenia dzieci, karta zdrowia, dokumenty mieszkaniowe, umowa o pracę. Kopie zostaw u zaufanej osoby albo w chmurze, na koncie, o którym druga strona nie wie.
• Pieniądze. Nawet niewielka kwota odłożona poza domem. Własne konto, jeśli to możliwe.
• Torba. Leki, ładowarka, zapasowe klucze, trochę ubrań, ulubiona rzecz dziecka. Przechowywana poza mieszkaniem.
• Bezpieczne miejsce. Ustalone wcześniej - u kogoś bliskiego albo w ośrodku. Przy zagrożeniu pomocy udzielają specjalistyczne ośrodki wsparcia i ośrodki interwencji kryzysowej.
• Hasło alarmowe. Umówione z jedną lub dwiema osobami krótkie zdanie, które znaczy „zadzwoń na policję”.
• Trasa wyjścia. Przemyśl, którędy wyjdziesz z mieszkania i gdzie są klucze. W trakcie eskalacji unikaj kuchni i łazienki oraz pomieszczeń bez drugiego wyjścia.
• Dzieci. Ustal z nimi, co mają robić, gdy zrobi się głośno: do kogo iść, jak zadzwonić pod 112. Poinformuj szkołę lub przedszkole o tym, kto może odbierać dziecko.

Krok 4: zadbaj o bezpieczeństwo cyfrowe

To element, o którym łatwo zapomnieć, a bywa kluczowy.

• Sprawdź, kto ma dostęp do Twojej poczty, chmury i kont w mediach społecznościowych. Zmień hasła z bezpiecznego urządzenia.
• Wyłącz udostępnianie lokalizacji, także w aplikacjach rodzinnych i na koncie dziecka.
• Sprawdź ustawienia kont współdzielonych: wspólne konto bankowe, wspólny abonament, konto w sklepie, historia zamówień.
• Pamiętaj, że historia wyszukiwania i wiadomości bywają czytane. Jeśli podejrzewasz, że urządzenie jest monitorowane, korzystaj z telefonu znajomej albo komputera w bibliotece.
• Zachowuj dowody: zrzuty ekranu wiadomości i połączeń, zapisane w miejscu, do którego druga strona nie ma dostępu.

Krok 5: skorzystaj z dostępnej pomocy

Nie musisz robić tego sama i nie musisz od razu składać zawiadomienia, żeby z czegokolwiek skorzystać.

• 112 - w sytuacji bezpośredniego zagrożenia.
• Niebieska Linia: 800 120 002 - bezpłatnie, całodobowo, także anonimowo. Można zadzwonić po to, żeby skonsultować plan, a nie tylko w kryzysie.
• Procedura „Niebieskiej Karty”. Uruchamiają ją policja, ośrodek pomocy społecznej, oświata, ochrona zdrowia albo gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. Nie jest to postępowanie karne, tylko procedura pomocowa.
• Nakaz opuszczenia mieszkania. Od 30 listopada 2020 roku policja może nakazać osobie stosującej przemoc natychmiastowe opuszczenie wspólnie zajmowanego mieszkania i zakazać zbliżania się do niego. Kolejna nowelizacja z 2023 roku rozszerzyła katalog o zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy i zakaz kontaktowania się z nią. Przepisy bywają zmieniane, więc aktualny zakres potwierdź u prawnika, w ośrodku pomocy społecznej lub na Niebieskiej Linii.
• Zaświadczenie lekarskie. Lekarz wydaje bezpłatnie zaświadczenie o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z przemocą domową. Warto je uzyskać nawet wtedy, gdy nie planujesz jeszcze żadnych kroków prawnych.
• Nieodpłatna pomoc prawna. Punkty działają w każdym powiecie, zapis odbywa się telefonicznie lub przez internet.

Krok 6: moment poinformowania o decyzji

Jeśli w relacji były groźby lub przemoc fizyczna, ogłaszanie decyzji w trakcie kłótni albo w cztery oczy w domu bywa najbardziej ryzykownym momentem całego procesu. Bezpieczniejsze rozwiązania to poinformowanie na piśmie, w miejscu publicznym, w obecności innej osoby lub już po wyprowadzce. Nie ma obowiązku tłumaczenia się z decyzji ani prowadzenia rozmowy podsumowującej związek.

Krok 7: co dzieje się po odejściu

Pierwsze tygodnie bywają intensywne. Bardzo często pojawiają się próby powrotu - przeprosiny, kryzys, deklaracja terapii, kontakt przez rodzinę. Opisujemy je w tekście o hooveringu po rozstaniu. Warto wcześniej zdecydować, jak zareagujesz, bo w momencie, gdy na ekranie pojawia się znajome imię, decyzje podejmuje się gorzej.

Jeśli macie dzieci lub wspólne sprawy formalne, kontakt pozostaje konieczny. Ogranicz go do jednego kanału, najlepiej pisemnego, i do spraw organizacyjnych. Zachowuj korespondencję.

Jeśli pojawia się nękanie, uporczywe nachodzenie albo groźby - zgłoś to. To nie jest „dopust boży po rozstaniu”, tylko zachowanie karalne.

Krok 8: strona psychiczna

Po wyjściu z relacji, która szkodziła, prawie zawsze przychodzi tęsknota - i prawie zawsze bywa odbierana jako dowód, że popełniło się błąd. Nie jest nim. Silne przywiązanie powstaje również w relacjach, w których okresy chłodu przeplatały się z czułością, co opisywali Donald Dutton i Susan Painter (Violence and Victims, 1993).

Typowe w pierwszych miesiącach są też: poczucie winy, ulga przeplatana rozpaczą, złość na siebie za „stracone lata”, lęk przed samotnością, trudności ze snem. To normalne reakcje na dużą zmianę, a nie dowód słabości. Jeśli jednak utrzymują się tygodniami i utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto poszukać wsparcia.

Przy zrozumieniu, co właściwie działo się w tej relacji, pomocne bywają teksty o kontroli w związku i o izolacji od bliskich oraz szerszy przewodnik o sygnałach ostrzegawczych u toksycznego partnera.

Gdzie szukać wsparcia

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod numer alarmowy 112. Bezpłatne, całodobowe wsparcie dla osób doznających przemocy domowej oferuje Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002.

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku prowadzimy interwencję kryzysową dla osób w nagłym kryzysie oraz psychoterapię indywidualną dla tych, którzy chcą poukładać to, co się wydarzyło, i odbudować poczucie bezpieczeństwa. Zapisy pod numerem 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani porady prawnej. Informacje o przepisach mają charakter ogólny - w konkretnej sprawie skonsultuj się z prawnikiem.