DARVO - jak sprawca odwraca role

DARVO - jak sprawca odwraca role

Rozmawiasz o czymś, co Cię zraniło. Po dziesięciu minutach to Ty przepraszasz, a druga strona siedzi obrażona i mówi, że została zaatakowana. Nie wiesz, w którym momencie rozmowa się odwróciła. Ten schemat ma nazwę: DARVO. To akronim od angielskich słów Deny, Attack, Reverse Victim and Offender - zaprzecz, zaatakuj, zamień role ofiary i sprawcy.

Pojęcie wprowadziła amerykańska psycholożka Jennifer Freyd, profesor Uniwersytetu Oregońskiego, w pracy opublikowanej w Feminism and Psychology (1997). Opisała w niej typową reakcję osoby krzywdzącej na moment, w którym ktoś nazywa jej zachowanie po imieniu. Od tego czasu DARVO doczekało się badań empirycznych i okazało się zjawiskiem mierzalnym, a nie tylko trafną metaforą.

Trzy ruchy, z których składa się DARVO

Krok pierwszy: zaprzeczenie. Nie chodzi o spór o szczegóły, tylko o zakwestionowanie samego zdarzenia albo jego znaczenia. „Nie było czegoś takiego”. „Nigdy tego nie powiedziałem”. „Przesadzasz, to był żart”. Zaprzeczenie bywa też miękkie: „nie pamiętam”, „chyba coś Ci się pomieszało”.

Krok drugi: atak. Uwaga przenosi się z zachowania na osobę, która o nim mówi. Kwestionuje się jej stan psychiczny, motywy, pamięć albo prawo do rozmowy. „Znowu histeryzujesz”. „Ty to masz obsesję na moim punkcie”. „Naczytałaś się internetu”. „Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem, tak mi odpłacasz?”.

Krok trzeci: zamiana ról. Osoba, która krzywdziła, prezentuje siebie jako prawdziwie poszkodowaną. „To ja jestem ofiarą w tym domu”. „Nikt nie pyta, jak ja się z tym czuję”. „Zniszczyłaś mi reputację”. Ten ruch jest najważniejszy, bo definiuje na nowo całą sytuację: skoro on cierpi bardziej, Twoja krzywda znika z pola widzenia.

Trzy kroki nie zawsze pojawiają się w tej kolejności i nie zawsze w komplecie. Sygnałem rozpoznawczym jest efekt: rozmowa miała dotyczyć konkretnego zachowania, a skończyła się Twoimi przeprosinami.

Co pokazują badania

Zespół Alexis Harsey, Eileen Zurbriggen i Jennifer Freyd opublikował w Journal of Aggression, Maltreatment and Trauma (2017) badanie, w którym pytano osoby doświadczające krzywdzenia o to, jak zareagowała druga strona, gdy skonfrontowały ją z jej zachowaniem. Im więcej elementów DARVO pojawiło się w tej reakcji, tym silniejsze było obwinianie siebie u osoby pokrzywdzonej. Innymi słowy: ta taktyka realnie przenosi poczucie winy.

Kolejne badanie Harsey i Freyd, opublikowane w tym samym czasopiśmie (2020), sprawdzało, jak DARVO działa na obserwatorów. Uczestnikom przedstawiano opis konfrontacji - w jednej wersji sprawca reagował wprost, w drugiej stosował DARVO. Efekt: po wersji z DARVO badani oceniali osobę pokrzywdzoną jako mniej wiarygodną i bardziej winną, a osobę krzywdzącą jako mniej odpowiedzialną.

To najważniejszy wniosek praktyczny z całego tekstu. DARVO nie jest tylko nieprzyjemną kłótnią - to strategia komunikacyjna, która skutecznie zmienia zdanie osób postronnych. Tłumaczy, dlaczego znajomi, rodzina, a czasem instytucje stają po stronie, po której nie powinny stanąć.

Gdzie DARVO się pojawia

Choć termin wyrósł z badań nad przemocą, sam schemat jest szerszy i można go spotkać w bardzo różnych kontekstach:

• W związku. Rozmowa o krzyku z poprzedniego wieczoru kończy się tym, że to Ty musisz tłumaczyć się z tonu, jakim ją zaczęłaś.
• W rodzinie pochodzenia. Pytanie o trudne wspomnienie z dzieciństwa spotyka się z odpowiedzią, że jesteś niewdzięczna i rozbijasz rodzinę.
• W pracy. Zgłoszenie przekraczania granic przez przełożonego przeradza się w rozmowę o Twojej rzekomej nielojalności i o tym, jak bardzo ucierpiał zespół.
• W sprawach formalnych. W trakcie rozstania lub sporu o opiekę narracja bywa odwracana przed osobami trzecimi - o tej dynamice piszemy w tekście o latających małpach narcyza.

Jennifer Freyd i Carly Smith opisały też pokrewne zjawisko po stronie organizacji - zdradę instytucjonalną (American Psychologist, 2014). Chodzi o sytuację, w której instytucja, zamiast zająć się zgłoszeniem, obraca się przeciwko osobie zgłaszającej. Mechanizm jest analogiczny, tylko skala większa.

Dlaczego to działa

DARVO wykorzystuje kilka bardzo zwyczajnych ludzkich odruchów.

Po pierwsze, pewność siebie czytamy jako wiarygodność. Osoba, która zaprzecza spokojnie i stanowczo, brzmi bardziej przekonująco niż osoba roztrzęsiona, która próbuje opisać coś bolesnego. Tymczasem roztrzęsienie jest normalną reakcją na trudną rozmowę, a nie dowodem konfabulacji.

Po drugie, silne emocje przyciągają uwagę. Kiedy jedna strona jest oburzona, a druga zmieszana, obserwator intuicyjnie kieruje współczucie tam, gdzie widzi więcej ekspresji.

Po trzecie, świadkowie wolą nie wybierać. Judith Herman w klasycznej pracy Trauma and Recovery (1992) zauważyła, że zajęcie strony osoby krzywdzonej wymaga zaangażowania i ryzyka, podczas gdy sprawca prosi tylko o jedno: żeby nic nie robić. DARVO daje obserwatorom wygodne wyjście - „to skomplikowana sprawa, obie strony przesadzają”.

Po czwarte, sam schemat jest mało znany. Trudno rozpoznać taktykę, której się nie nazwało.

Uwaga na nadużywanie tego pojęcia

To ważne zastrzeżenie, bo bez niego DARVO zamienia się w narzędzie, którym można uderzyć w kogokolwiek. Samo zaprzeczenie nie jest DARVO. Ludzie bywają niesłusznie oskarżani i mają pełne prawo się bronić - obrona przed zarzutem, który jest nieprawdziwy, wygląda inaczej niż opisywany tu schemat.

Różnicę widać w szczegółach. Uczciwa obrona odnosi się do faktów, dopuszcza możliwość nieporozumienia i nie przenosi rozmowy na charakter drugiej osoby. DARVO robi coś odwrotnego: unika konkretów, atakuje osobę, a na końcu domaga się współczucia. Znaczenie ma też powtarzalność - jednorazowa gwałtowna reakcja na zarzut to coś innego niż stały wzorzec, w którym każda próba rozmowy kończy się tak samo.

Jak reagować

Nie da się nikogo zmusić do przyjęcia odpowiedzialności. Można natomiast ograniczyć koszty rozmowy dla siebie.

• Nie podejmuj kroku drugiego. Atak jest zaproszeniem do obrony siebie - a gdy zaczynasz udowadniać, że nie jesteś histeryczką, pierwotny temat znika. Możesz to nazwać wprost: „rozmawiamy o wczorajszym wieczorze, nie o moim charakterze”.
• Trzymaj jeden konkret. Jedno zdarzenie, jedna data, jedno zachowanie. Im szerszy temat, tym łatwiej go rozmyć.
• Zapisuj. Krótka notatka z datą i opisem zdarzenia służy przede wszystkim Tobie - pomaga utrzymać własną wersję wydarzeń, gdy jest systematycznie podważana. W sprawach formalnych zachowuj też wiadomości.
• Nie prowadź wojny o narrację. Tłumaczenie się wszystkim dookoła zwykle pogłębia wyczerpanie. Wystarczy kilka osób, które znają Twoją wersję.
• Odpuść oczekiwanie przeprosin. Rozmowa prowadzona po to, by wreszcie usłyszeć „przepraszam”, najczęściej kończy się kolejną rundą tego samego schematu.
• Zadbaj o bezpieczeństwo. Jeśli konfrontacja wiąże się z ryzykiem eskalacji, ważniejszy od rozmowy jest plan bezpieczeństwa. Opisujemy go w przewodniku jak wyjść z toksycznego związku.

Co zostaje po takich rozmowach

Po miesiącach lub latach kontaktu z tym schematem ludzie opisują zwykle podobne rzeczy: nawyk przepraszania odruchowo, trudność z jednoznacznym określeniem, co się właściwie stało, poczucie winy pojawiające się bez powodu i rezygnację z mówienia o swoich potrzebach, bo „i tak skończy się awanturą”. Tego nie usuwa sama wiedza o mechanizmie - ale wiedza jest dobrym punktem wyjścia. Przydaje się też znajomość pokrewnej taktyki podważania Twojej pamięci, którą opisujemy na przykładach gaslightingu, oraz szerszy obraz w tekście o sygnałach ostrzegawczych w relacji z toksycznym partnerem.

Gdzie szukać wsparcia

Jeśli rozpoznajesz ten wzorzec w swojej relacji, pomocna bywa psychoterapia indywidualna - między innymi po to, by odbudować zaufanie do własnej oceny sytuacji i nauczyć się rozmawiać bez wchodzenia w rolę oskarżonej.

Jeśli czujesz się zagrożona lub zagrożony, zadzwoń pod numer alarmowy 112. Bezpłatne, całodobowe wsparcie dla osób doznających przemocy domowej oferuje Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002.

Konsultacje w Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku umówisz telefonicznie: 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Nie służy też do oceniania ani diagnozowania konkretnych osób.