Zdezorganizowany styl przywiązania - objawy i przyczyny

Zdezorganizowany styl przywiązania - objawy i przyczyny

Większość opisów relacji mieści się w prostej osi: albo ktoś szuka bliskości, albo od niej ucieka. Zdezorganizowany styl przywiązania łamie tę logikę, bo obie tendencje występują naraz i wzajemnie się blokują. Osoba pragnie kontaktu i w tym samym momencie odczuwa zagrożenie z jego powodu. Efektem jest zachowanie, które z zewnątrz wygląda na niekonsekwentne, a z wewnątrz jest wyczerpujące: zbliżenie, nagłe wycofanie, poczucie winy, kolejne zbliżenie.

Ten artykuł wyjaśnia, skąd bierze się zdezorganizowany styl przywiązania, jak objawia się w dorosłości i czym różni się od pozostałych wzorców. Jeśli chcesz najpierw zobaczyć całą mapę, opisujemy ją w tekście o stylach przywiązania i ich rodzajach.

Skąd wzięła się ta kategoria

Mary Ainsworth w procedurze Obcej Sytuacji wyodrębniła trzy wzorce reakcji niemowląt na krótkie rozstanie z opiekunem: bezpieczny, lękowo-ambiwalentny i unikowy (Ainsworth i wsp., Patterns of Attachment, 1978). Część nagrań nie pasowała jednak do żadnej z tych kategorii. Dzieci zbliżały się do rodzica tyłem, zastygały w pół ruchu, opadały na podłogę, kołysały się albo wykonywały sekwencje sprzecznych ruchów. Mary Main i Judith Solomon zaproponowały dla tych przypadków osobną kategorię: zdezorganizowaną/zdezorientowaną (Main i Solomon, 1990).

Kluczowe jest tu słowo „zdezorganizowana”. Nie chodzi o dodatkową strategię, lecz o załamanie strategii. Dziecko przywiązane lękowo protestuje, dziecko unikające tłumi - obie reakcje są spójnymi rozwiązaniami tego samego problemu. Przy dezorganizacji spójne rozwiązanie nie powstaje, bo problem jest wewnętrznie sprzeczny.

Przyczyna: figura bezpieczeństwa jest jednocześnie źródłem lęku

Mechanizm opisali Main i Hesse: dezorganizacja pojawia się, gdy opiekun jest zarazem tym, do kogo dziecko biegnie po ukojenie, i tym, kto lęk wywołuje. Może to być opiekun przerażający (krzyk, agresja, nieprzewidywalne wybuchy) albo opiekun sam przerażony - pogrążony w nieprzepracowanej stracie lub traumie, z reakcjami dysocjacyjnymi, zastyganiem, nagłymi zmianami wyrazu twarzy. W obu przypadkach dziecko stoi przed zadaniem bez rozwiązania: instynkt każe biec do opiekuna, a ten sam opiekun jest źródłem alarmu.

Metaanaliza van IJzendoorna, Schuengela i Bakermans-Kranenburg (1999, Development and Psychopathology) wskazała, że w próbach nieklinicznych klasyfikację zdezorganizowaną otrzymuje około 15 procent dzieci, natomiast w grupach, w których dochodziło do krzywdzenia, odsetek ten był kilkukrotnie wyższy. Warto podkreślić dwie rzeczy. Po pierwsze, dezorganizacja nie jest rzadkością ani egzotyką. Po drugie, nie dowodzi automatycznie przemocy - część przypadków wiąże się z nieprzepracowaną żałobą opiekuna, jego własną traumą, ciężką depresją lub długą rozłąką, bez żadnej intencji skrzywdzenia dziecka.

Jak to wygląda u dorosłych

W badaniach nad dorosłymi odpowiednikiem tego wzorca bywa styl lękowo-unikający (fearful-avoidant) z modelu Kim Bartholomew i Leonarda Horowitza (1991, Journal of Personality and Social Psychology), łączący negatywny obraz siebie z negatywnym obrazem innych: „nie jestem wart bliskości, a ludzie i tak zawiodą”. W metodologii Wywiadu Przywiązania Dorosłych (AAI) używa się natomiast kategorii „nierozwiązany” - przypisywanej wtedy, gdy narracja o stracie lub traumie ulega charakterystycznemu załamaniu.

W codziennym życiu wzorzec ten najczęściej objawia się tak:

• Cykl zbliżania i uciekania - intensywne wejście w relację, a następnie gwałtowne wycofanie w momencie, gdy więź staje się realna.
• Lęk przed bliskością i przed samotnością jednocześnie - obie perspektywy wydają się nie do zniesienia, co blokuje decyzje.
• Skrajne wahania obrazu drugiej osoby - od idealizacji do głębokiego rozczarowania, często po drobnym wydarzeniu.
• Trudność z zaufaniem połączona z szybkim przywiązywaniem się - pozornie sprzeczne, w praktyce bardzo częste.
• Odcięcie w napięciu - poczucie nierealności, mgły, obserwowania siebie z boku podczas konfliktu.
• Silna reakcja na sygnały odrzucenia - z nagłym przejściem od rozpaczy do gniewu i z powrotem.
• Poczucie, że w relacjach jest się „za dużo” i „za mało” naraz.

Czym różni się od stylu lękowego i unikającego

Różnica nie polega na natężeniu objawów, tylko na ich strukturze. Osoba ze stylem lękowym ma jasną strategię: zbliżyć się, upewnić, wymusić kontakt. Osoba unikająca również ma jasną strategię: zwiększyć dystans, obniżyć znaczenie relacji. Przy dezorganizacji strategia przełącza się w trakcie, bo oba kierunki jednocześnie obiecują ulgę i zapowiadają zagrożenie. Dlatego opisy w rodzaju „nie wiem, czego chcę” są tu tak częste - i dlatego tak rzadko pomagają rady typu „po prostu powiedz, czego potrzebujesz”.

Ważne zastrzeżenie: zdezorganizowany styl przywiązania nie jest jednostką diagnostyczną. Nie znajdziesz go w ICD-11 ani w DSM-5. To konstrukt badawczy opisujący wzorzec relacyjny, a nie rozpoznanie kliniczne. Bywa mylony z zaburzeniem osobowości borderline, ponieważ oba opisy zawierają niestabilność relacji i silny lęk przed porzuceniem, ale są to różne poziomy opisu i nie można stawiać między nimi znaku równości. Diagnozę zawsze stawia specjalista w bezpośrednim kontakcie, nigdy artykuł ani test internetowy.

Czy da się z tym pracować

Tak, choć zwykle jest to proces dłuższy niż praca nad pojedynczym objawem. Wynika to z samej natury wzorca: relacja - również ta terapeutyczna - uruchamia jednocześnie nadzieję i zagrożenie. Dlatego w pracy z dezorganizacją tak duże znaczenie ma tempo i przewidywalność.

W praktyce klinicznej najczęściej wykorzystuje się następujące elementy:

• Faza stabilizacji przed pracą z trudnymi wspomnieniami - najpierw umiejętność regulowania pobudzenia i rozpoznawania momentów odcięcia, dopiero potem praca nad treścią. Kolejność odwrotna zwykle nasila objawy.
• Regularność ramy terapeutycznej - stała pora, stałe zasady, jasne ustalenia co do kontaktu między sesjami. To brzmi technicznie, ale dla tego wzorca ma znaczenie terapeutyczne.
• Praca z oznakami dysocjacji - nauka rozpoznawania własnych sygnałów odcięcia i prostych technik powrotu uwagi do teraźniejszości.
• Terapia schematów - praca ze schematami opuszczenia, nieufności i wadliwości, które w tym wzorcu występują szczególnie często (Young, Klosko i Weishaar, Schema Therapy, 2003).
• Metody ukierunkowane na traumę - jeśli w tle są doświadczenia przemocy lub straty, wprowadzane po stabilizacji i po wspólnej decyzji o gotowości.

Badania nad zmianą stylu przywiązania w psychoterapii wskazują, że przesunięcie w stronę większego bezpieczeństwa jest możliwe - w literaturze funkcjonuje na to określenie earned security, czyli bezpieczeństwo wypracowane (Levy, 2018). Nie oznacza to zniknięcia wrażliwości na sygnały odrzucenia. Oznacza, że reakcja przestaje być automatyczna i pojawia się przestrzeń na wybór.

Co możesz zrobić już teraz

Jeśli rozpoznajesz u siebie ten wzorzec, dwa kierunki są sensowne niezależnie od tego, czy zaczniesz terapię. Pierwszy to obserwacja przełączeń: zapisuj momenty, w których chęć bliskości zamienia się w potrzebę ucieczki, i to, co je poprzedziło. Drugi to praca nad stabilnością codzienną - sen, rytm dnia, kontakty, które nie wymagają intensywności. Im mniej chaosu na zewnątrz, tym mniej materiału dla wewnętrznego alarmu. Pomocny bywa też tekst o tym, jak radzić sobie z lękiem przed bliskością, bo opisany tam sposób stopniowania kontaktu dobrze się tu sprawdza.

Kiedy warto skorzystać z pomocy

Warto rozważyć kontakt ze specjalistą, jeśli kolejne relacje przebiegają według tego samego scenariusza, jeśli w napięciu regularnie pojawia się poczucie nierealności lub utrata ciągłości wspomnień, jeśli emocje przełączają się gwałtownie i trudno je samodzielnie wyhamować albo jeśli wracają obrazy z przeszłości, których nie udaje się uporządkować.

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku pracujemy z tym wzorcem w ramach psychoterapii indywidualnej, zaczynając od ustalenia tempa i zakresu pracy. Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, pierwszym krokiem może być konsultacja psychologiczna. Telefon: 732 059 980. Jeśli w tle są doświadczenia przemocy, całodobowe wsparcie oferuje „Niebieska Linia”: 800 120 002.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Opisane wzorce nie są jednostkami chorobowymi i nie służą do samodzielnego rozpoznawania zaburzeń.