Skąd się bierze lękowy styl przywiązania

Skąd się bierze lękowy styl przywiązania - przyczyny i mechanizm

Pytanie o to, skąd się bierze lękowy styl przywiązania, prawie zawsze pada w jednej z dwóch wersji. Pierwsza: „co takiego mi zrobili”. Druga: „czy to moja wina, że tak reaguję”. Obie zakładają jedną prostą przyczynę, tymczasem przyczyny lękowego stylu przywiązania są bardziej złożone i - co ważne - nie sprowadzają się do winy kogokolwiek. Ten artykuł opisuje mechanizm powstawania wzorca: co musi się powtarzać w dzieciństwie, co pokazują badania nad przekazem międzypokoleniowym i dlaczego historia nie kończy się na dzieciństwie. Opis samych objawów znajdziesz w tekście o lękowym stylu przywiązania i jego objawach.

Krótka odpowiedź

Lękowy wzorzec przywiązania kształtuje się najczęściej tam, gdzie opieka była dostępna, ale nieprzewidywalna. Nie chodzi o brak miłości ani o zaniedbanie. Chodzi o niestałość: raz czuły odzew, raz irytacja, raz nieobecność - bez czytelnej zasady, od czego to zależy. Dziecko, które nie potrafi przewidzieć reakcji opiekuna, rozwija strategię wzmożonego sygnalizowania potrzeb, bo właśnie ta strategia czasem działa.

Reszta tego artykułu rozwija tę odpowiedź i pokazuje, gdzie ma ona swoje granice.

Mechanizm: dlaczego nieprzewidywalność działa silniej niż stały chłód

Mary Ainsworth w badaniach z wykorzystaniem procedury Obcej Sytuacji (Ainsworth i wsp., Patterns of Attachment, 1978) opisała grupę dzieci, które po krótkiej rozłące z matką reagowały wyjątkowo silnym niepokojem, a po jej powrocie jednocześnie garnęły się do kontaktu i złościły, nie dając się łatwo ukoić. Ten wzorzec nazwano lękowo-ambiwalentnym. W obserwacjach domowych matki tych dzieci były opisywane jako reagujące niekonsekwentnie - czasem bardzo dostępne, czasem nieobecne lub zajęte.

Dlaczego taka niekonsekwencja odciska mocniejszy ślad niż przewidywalny dystans? Bo uczy, że wysiłek ma sens, tylko nie wiadomo kiedy. W psychologii uczenia się jest to schemat wzmacniania przerywanego - najbardziej odporny na wygaszanie. Dziecko, którego płacz raz przynosi ukojenie, a raz nie, uczy się płakać głośniej i dłużej, bo statystycznie kiedyś to zadziała. Dorosła wersja tej strategii to wysyłanie trzeciej wiadomości, dopytywanie i testowanie relacji.

Wewnętrzne modele robocze

John Bowlby (Attachment and Loss, 1969) opisał, jak z tych powtarzalnych doświadczeń powstaje wewnętrzny model roboczy: zestaw oczekiwań co do tego, czy bliska osoba będzie dostępna, gdy będzie potrzebna, i czy ja sam jestem kimś, komu warto pomóc.

W lękowym wzorcu ten model ma charakterystyczną konfigurację. Model innych jest raczej pozytywny („inni są wartościowi i warto o nich zabiegać”), model siebie raczej negatywny („nie jestem wystarczający, więc muszę się starać”). Taki układ opisali Bartholomew i Horowitz (1991, Journal of Personality and Social Psychology) w czteropolowym modelu stylów u dorosłych.

Model roboczy działa jak filtr percepcyjny. Nie decyduje o tym, co się dzieje, ale o tym, jak to interpretujesz. Ta sama nieodpisana wiadomość dla jednej osoby znaczy „jest zajęty”, dla drugiej „traci zainteresowanie”.

Ile w tym wrażliwości rodzica, a ile innych czynników

Tu warto być uczciwym, bo popularne teksty często przedstawiają tę zależność mocniej, niż wynika z badań. Metaanaliza De Wolff i van IJzendoorna (1997, Child Development) wykazała, że wrażliwość opiekuna - czyli zdolność do trafnego odczytywania sygnałów dziecka i reagowania na nie - wiąże się z bezpieczeństwem przywiązania w sposób umiarkowany, ale nie determinujący. Innymi słowy: to ważny czynnik, lecz wyjaśnia tylko część zmienności.

Ten wniosek ma dwie praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, nie da się uczciwie powiedzieć rodzicowi, że lękowy wzorzec dziecka jest wyłącznie jego zasługą lub winą. Po drugie, nie da się też powiedzieć dorosłemu, że jego wzorzec to prosty zapis tego, jak zachowywała się matka.

Przekaz międzypokoleniowy

Jednym z najlepiej udokumentowanych zjawisk w tym obszarze jest zgodność między wzorcem przywiązania rodzica a wzorcem dziecka. Metaanaliza van IJzendoorna (1995, Psychological Bulletin) pokazała, że klasyfikacja przywiązania rodzica uzyskana w Wywiadzie Przywiązania Dorosłych w istotnym stopniu przewiduje klasyfikację przywiązania dziecka - i to zanim dziecko przyjdzie na świat, jeśli wywiad przeprowadzono w ciąży.

Ciekawsze jest jednak to, czego ta sama analiza nie wyjaśniła. Wrażliwość rodzicielska okazała się zbyt słabym pośrednikiem, żeby wytłumaczyć całą siłę tego związku. Zjawisko to nazwano luką transmisyjną i do dziś jest przedmiotem badań: prawdopodobnie liczy się nie tylko to, jak rodzic reaguje, ale też jak myśli o stanach umysłu dziecka, jak radzi sobie z własnym pobudzeniem i jak naprawia relację po trudnych momentach.

Praktyczny wniosek dla rodziców opisujemy szerzej w tekście o stylach przywiązania a rodzicielstwie: przekaz nie jest automatyczny i nie jest wyrokiem.

Co jeszcze wchodzi w grę

Poza samą relacją z opiekunem na wzorzec wpływa cały kontekst, w którym dorastało dziecko. Najczęściej wymieniane czynniki to:

• Temperament. Dzieci różnią się wrodzoną reaktywnością emocjonalną. Dziecko łatwo pobudliwe wymaga więcej trafnego kojenia, żeby zbudować poczucie bezpieczeństwa - ten sam poziom opieki może więc dawać różne efekty u różnych dzieci. Badania nad rolą temperamentu przynoszą niejednoznaczne wyniki i nie uzasadniają tezy, że wzorzec jest „wrodzony”.
• Obciążenie i stan psychiczny opiekuna. Depresja rodzica, przewlekły stres, uzależnienie, doświadczenie przemocy w domu, bieda i niestabilność finansowa - wszystko, co zmniejsza dostępność emocjonalną dorosłego w sposób nieregularny.
• Rozłąki i zmiany. Długi pobyt dziecka lub rodzica w szpitalu, migracja zarobkowa, kolejne zmiany opiekunów, rozwód przebiegający w atmosferze niepewności.
• Odwrócenie ról. Sytuacja, w której dziecko opiekuje się emocjonalnie rodzicem, pociesza go i pilnuje jego nastroju. Dziecko uczy się wtedy, że więź trzeba zasłużyć opieką nad drugą stroną.
• Warunkowa uwaga. Bliskość dostępna za ocenę, za sukces, za „bycie grzecznym”. To buduje przekonanie, że miłość jest do zdobycia, a nie do posiadania.

Dzieciństwo to nie koniec historii

Wzorce przywiązania są względnie trwałe, ale nie zamrożone. Metaanaliza Fraleya (2002, Personality and Social Psychology Review) wykazała umiarkowaną stabilność wzorców od wczesnego dzieciństwa do dorosłości - wystarczającą, by mówić o ciągłości, i zbyt małą, by mówić o przeznaczeniu.

Oznacza to, że lękowy wzorzec może się też rozwinąć lub nasilić później. Najczęstsze sytuacje to:

• zdrada lub nagłe porzucenie w ważnej relacji dorosłej - zwłaszcza gdy nie było wcześniejszych sygnałów, bo uczy, że więź może zniknąć bez ostrzeżenia;
• długa relacja z osobą wycofującą się emocjonalnie - ciągłe zabieganie o kontakt utrwala strategię hiperaktywacji;
• przemoc psychiczna, w tym naprzemienne zbliżanie i karanie ciszą;
• poważna strata - śmierć bliskiej osoby, zwłaszcza nagła.

Ta sama elastyczność działa w drugą stronę i właśnie na niej opiera się praca terapeutyczna. Zjawisko opisywane jako nabyta bezpieczna więź pokazuje, że powtarzane doświadczenia stabilnej, przewidywalnej relacji potrafią przesunąć wzorzec w stronę bezpiecznego.

Czego ta wiedza nie usprawiedliwia

Dwie rzeczy warto powiedzieć wprost, bo w internetowych dyskusjach o przywiązaniu regularnie się gubią.

Po pierwsze, to nie jest narzędzie do obwiniania rodziców. Większość opiekunów, których dzieci rozwinęły lękowy wzorzec, nie zrobiła niczego okrutnego. Częściej byli sami przeciążeni, chorzy, samotni albo powtarzali to, czego ich nauczono. Zrozumienie mechanizmu nie wymaga wskazania winnego - wymaga zobaczenia, co dziecko musiało wtedy zrobić, żeby sobie poradzić.

Po drugie, to nie jest usprawiedliwienie dla zachowań krzywdzących w dorosłości. Kontrolowanie partnera, przeszukiwanie telefonu, szantaż emocjonalny czy groźby nie stają się dopuszczalne dlatego, że mają zrozumiałe źródło. Wyjaśnienie i przyzwolenie to dwie różne rzeczy.

Po co w ogóle szukać przyczyn

Sceptyczne pytanie brzmi: skoro przeszłości i tak nie zmienię, to po co do niej wracać? Odpowiedź jest praktyczna, nie sentymentalna. Zrozumienie źródeł robi trzy rzeczy:

1. Zdejmuje wstyd. Reakcja przestaje być dowodem na to, że „coś jest ze mną nie tak”, a staje się zrozumiałą strategią z określonej historii.
2. Pokazuje, na co reagujesz naprawdę. Bardzo często siła reakcji nie pasuje do bieżącej sytuacji, bo dotyczy czegoś starszego. Rozpoznanie tego jest warunkiem zmiany zachowania.
3. Wskazuje, czego brakowało. Praca terapeutyczna polega w dużej mierze na dostarczeniu tego doświadczenia w innej formie: przewidywalności, ciągłości, reagowania na sygnał.

Sama wiedza o przyczynach nie zmienia jednak wzorca. Zmieniają go powtarzane nowe doświadczenia - dlatego pracę nad tym prowadzi się zwykle w psychoterapii indywidualnej, a czasem równolegle w pracy nad konkretnym związkiem. Jak taki proces przebiega i ile trwa, opisujemy w artykule o terapii lękowego stylu przywiązania.

Kiedy warto się zgłosić

Wtedy, gdy wzorzec kosztuje: gdy kolejne relacje kończą się w ten sam sposób, gdy napięcie w związku utrudnia pracę i sen, gdy myśli o relacji zajmują większość dnia albo gdy rozstanie wywołuje reakcję nieproporcjonalną do sytuacji. To nie wymaga rozpoznania ani „wystarczająco poważnego” powodu.

Możesz zacząć od konsultacji psychologicznej w Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku, także online. Umów wizytę lub zadzwoń: 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Styl przywiązania nie jest zaburzeniem ani rozpoznaniem klinicznym. Jeśli opisane trudności utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, umów się na spotkanie.