Jak narcyz traktuje partnerkę

Jak narcyz traktuje partnerkę

Pytanie, jak narcyz traktuje żonę lub partnerkę, zadają zwykle osoby, które od dawna czują, że coś jest nie tak, ale nie potrafią tego nazwać. Pojedyncze sytuacje wyglądają niewinnie: żart przy znajomych, zapomniana obietnica, chłód po Twoim awansie. Dopiero zebrane razem układają się we wzorzec. Ten tekst opisuje właśnie wzorce - konkretne zachowania i ich skutki, a nie cechy charakteru konkretnego człowieka.

Zastrzeżenie, od którego trzeba zacząć: słowo „narcyz” jest tu skrótem, którym posługuje się język potoczny. Narcystyczne zaburzenie osobowości rozpoznaje specjalista w bezpośrednim kontakcie z pacjentem. Nie da się go stwierdzić z relacji partnerki ani z listy objawów w internecie - i nie jest to zadanie osoby, która w tej relacji żyje. Jej zadaniem jest ocenić, jak jest traktowana. To pytanie, na które można odpowiedzieć uczciwie i bez diagnozy.

Co wiemy z badań o bliskich osób z patologicznym narcyzmem

Australijski zespół badawczy Nicholasa Daya i Brina Grenyera opublikował w 2020 roku dwie prace poświęcone partnerom i rodzinom osób z patologicznym narcyzmem - jedną w Journal of Personality Disorders, dotyczącą poziomu obciążenia bliskich, drugą, jakościową, w czasopiśmie Borderline Personality Disorder and Emotion Dysregulation. Bliscy opisywali wysoki poziom stresu i obciążenia, życie w stałej gotowości na zmianę nastroju drugiej osoby oraz naprzemienność dwóch obrazów partnera: wielkościowego, pewnego siebie i lekceważącego oraz wrażliwego, zranionego i potrzebującego opieki.

To jeden z nielicznych obszarów, w którym badano nie osoby narcystyczne, lecz tych, którzy z nimi żyją. Wniosek jest prosty i warto go zapamiętać: obciążenie bliskich jest realne i mierzalne, a nie „wymyślone” czy „przesadzone”.

Początek: intensywność, która wygląda jak bliskość

Wiele osób wspomina początek takiej relacji jako najlepszy okres życia. Bardzo szybkie tempo, ogromna uwaga, poczucie bycia wyjątkową, wspólne plany po kilku tygodniach, opowieść o tym, że nikt wcześniej go tak nie rozumiał.

Problem nie polega na tym, że to było nieszczere - najczęściej było. Polega na tym, że intensywność nie jest tym samym co bliskość. Bliskość buduje się powoli i wytrzymuje różnicę zdań. Intensywność potrzebuje podtrzymania, a gdy go zabraknie, spada. Ta zmiana bywa później odczytywana jako Twoja wina: „przecież na początku byłaś inna”.

Powtarzające się wzorce w codzienności

• Podwójny standard. Jego spóźnienie to zbieg okoliczności, Twoje to brak szacunku. Jego wieczór ze znajomymi to odpoczynek, Twój to porzucanie rodziny.
• Reakcja na krytykę. Nawet drobna uwaga bywa odbierana jak atak. Odpowiedzią jest złość, milczenie przez trzy dni albo wyliczanie Twoich win z ostatnich lat. Uczysz się nie zaczynać.
• Brak wsparcia, gdy to Ty masz gorzej. Twoja choroba, żałoba czy trudności w pracy schodzą na dalszy plan, a rozmowa szybko wraca do jego spraw. Bywa nawet, że Twój kryzys wywołuje rozdrażnienie.
• Chłód po Twoim sukcesie. Awans, pochwała, udana prezentacja - i nagle jest niemiło. Pojawia się umniejszanie („no, każdemu by to dali”) albo zmiana tematu.
• Porównania i triangulacja. Wzmianki o byłej partnerce, koleżance z pracy, o tym, jak inne kobiety się zachowują. Utrzymuje to stan lekkiej niepewności.
• Dwie twarze. Na zewnątrz czarujący, pomocny, dowcipny. W domu inny człowiek. To najbardziej dezorientujący element, bo znajomi nie rozumieją, o czym mówisz.
• Kontrola obrazu na zewnątrz. Liczy się to, jak wygląda rodzina na zdjęciach i co powiedzą ludzie, a nie to, jak jest naprawdę.
• Zarządzanie Twoim czasem i znajomymi. Każde spotkanie z bliskimi ma swoją cenę - opisujemy to w tekście o izolacji od bliskich jako narzędziu przemocy.
• Pieniądze. Rozliczanie Cię z wydatków przy braku przejrzystości po jego stronie, decyzje podejmowane bez Ciebie, czasem blokowanie Twojej pracy zawodowej.
• Bliskość jako nagroda i kara. Czułość pojawia się, gdy jest zadowolony, i znika, gdy chce coś wyegzekwować.
• Dzieci w roli argumentu. Przypisywanie sobie roli lepszego rodzica, podważanie Twoich decyzji przy dzieciach, budowanie sojuszy.

Żaden pojedynczy punkt z tej listy nie przesądza o niczym. Każdemu zdarza się zachować niesprawiedliwie. Znaczenie ma powtarzalność, kierunek (zawsze ta sama strona ustępuje) i to, czy rozmowa o tych sprawach cokolwiek zmienia.

Co to robi z osobą, która tego doświadcza

Najczęściej opisywane skutki to przewlekłe napięcie i nadmierna czujność - stan, w którym od progu sprawdzasz, w jakim jest nastroju. Do tego dochodzi wycofanie się z własnych potrzeb, poczucie winy bez wyraźnego powodu, trudność z podejmowaniem decyzji, spadek poczucia własnej wartości, a często też bezsenność i objawy somatyczne. Wiele osób mówi, że przestały poznawać samą siebie.

Część z tych objawów spełnia kryteria zaburzeń, które wymagają leczenia - i to jest argument za kontaktem ze specjalistą, niezależnie od tego, co zdecydujesz w sprawie relacji.

Co zwykle nie działa

• Tłumaczenie lepiej i spokojniej. Jeśli problemem nie jest brak zrozumienia, to inne sformułowanie go nie rozwiąże.
• Zbieranie dowodów. Przedstawienie zrzutów ekranu rzadko kończy się przyznaniem racji, częściej odwróceniem ról - opisujemy ten schemat w tekście o DARVO.
• Czekanie na moment olśnienia. Dlaczego wgląd sam z siebie nie prowadzi do zmiany, tłumaczymy w artykule czy narcyz wie, że jest narcyzem.
• Bycie jeszcze lepszą. Standard przesuwa się razem z Tobą.
• Terapia par jako pierwszy krok przy przemocy. Gdy w relacji występuje zastraszanie, poniżanie czy kontrola, wspólne sesje mogą pogorszyć sytuację, bo to, co powiesz w gabinecie, bywa później wykorzystywane w domu. Terapia par ma sens wtedy, gdy obie strony są bezpieczne i obie chcą zmiany.

Co pomaga

Po pierwsze, własna dokumentacja - notatki z datami, które chronią Twoją pamięć. Po drugie, odbudowa kontaktów z ludźmi, choćby jednej relacji. Po trzecie, konkretne granice dotyczące zachowań, a nie deklaracji: nie „bądź milszy”, tylko „jeśli zaczniesz krzyczeć, kończę rozmowę i wychodzę z pokoju”. Po czwarte, własne wsparcie - psychoterapia indywidualna daje przestrzeń, w której nie trzeba niczego udowadniać.

Po piąte, odsunięcie decyzji o przyszłości relacji na moment, w którym będziesz miała oparcie. Rozstanie nie musi być pierwszym krokiem. Pierwszym krokiem jest zwykle odzyskanie własnej perspektywy. Jeśli jednak rozważasz odejście, warto zrobić to według planu - opisujemy go w przewodniku jak wyjść z toksycznego związku. Szerszy obraz wzorców znajdziesz też w tekście o sygnałach ostrzegawczych u toksycznego partnera.

Gdzie szukać wsparcia

Jeśli czujesz się zagrożona lub zagrożony, zadzwoń pod numer alarmowy 112. Bezpłatne, całodobowe wsparcie dla osób doznających przemocy domowej oferuje Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002.

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku pracujemy z osobami, które próbują zrozumieć, co dzieje się w ich związku, i odzyskać zaufanie do własnej oceny sytuacji. Zapisy pod numerem 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny. Opisuje zachowania i ich skutki, nie służy do diagnozowania konkretnych osób i nie zastępuje kontaktu ze specjalistą.