Gaslighting - przykłady zdań i sytuacji

Gaslighting - przykłady zdań i sytuacji

Definicję gaslightingu da się streścić w jednym zdaniu: to systematyczne podważanie czyjegoś postrzegania rzeczywistości. Problem w tym, że definicja rzadko pomaga rozpoznać własną sytuację. Dopiero konkretny przykład gaslightingu sprawia, że ludzie mówią: „przecież ja to słyszę co tydzień”. Dlatego ten tekst jest zbiorem zdań i scenariuszy, a nie kolejnym wykładem. Znajdziesz w nim także coś równie ważnego - listę sytuacji, które gaslightingiem nie są.

Samo słowo zrobiło zawrotną karierę. W 2022 roku redakcja słownika Merriam-Webster ogłosiła je słowem roku, uzasadniając to gwałtownym wzrostem liczby wyszukiwań. Popularność ma swoją cenę: terminem zaczęto określać każdą kłótnię, w której ktoś czegoś nie pamięta. Warto więc zacząć od granicy.

Kiedy to jest gaslighting, a kiedy zwykła różnica zdań

Pojedyncza rozbieżność w pamięci to nie manipulacja. Ludzie autentycznie pamiętają inaczej, mylą daty i zapominają ustaleń. O gaslightingu mówimy, gdy spełnione są trzy warunki naraz:

• Powtarzalność. To nie jedno zdarzenie, tylko wzorzec ciągnący się tygodniami lub latami.
• Jednostronność. Zawsze ta sama osoba „źle pamięta”, „przesadza” i „wymyśla”. Druga strona nigdy nie dopuszcza, że mogła się pomylić.
• Efekt. Zaczynasz nie ufać własnej pamięci i ocenie sytuacji, sprawdzasz swoje wspomnienia u innych, nagrywasz rozmowy „na wszelki wypadek”.

Filozofka Kate Abramson w analizie opublikowanej w Philosophical Perspectives (2014) zwróciła uwagę, że celem tej taktyki nie jest wygranie sporu o fakty. Chodzi o coś głębszego: o doprowadzenie do sytuacji, w której druga osoba przestaje być traktowana - także przez samą siebie - jako ktoś, kto ma prawo mieć zdanie i zgłaszać zastrzeżenia.

Przykłady zdań: zaprzeczanie faktom i podważanie pamięci

Zaprzeczanie faktom to najbardziej klasyczna kategoria. Kwestionowane jest samo zdarzenie.

• „Nie było czegoś takiego, wymyślasz”.
• „Nigdy tego nie powiedziałem. Możesz mi to udowodnić?”.
• „Nie obiecywałem ci tego, sama sobie to dopowiedziałaś”.
• „Nie krzyczałem. Mówiłem normalnym głosem, to ty masz problem ze słuchem”.
• „Musiało ci się przyśnić”.

Charakterystyczne jest żądanie dowodu na coś, czego z natury się nie nagrywa - zwykłej rozmowy w kuchni.

Podważanie pamięci i zdrowia psychicznego idzie o krok dalej - kwestionowana jest nie tylko sytuacja, ale Twoja zdolność do oceniania rzeczywistości.

• „Ty to masz wybiórczą pamięć”.
• „Zawsze wszystko przekręcasz”.
• „Powinnaś iść do psychiatry, coś jest z tobą nie tak”.
• „To przez twoje hormony, zawsze w tym tygodniu robisz aferę”.
• „Mówiłaś to samo, jak brałaś te leki. Widać znowu się zaczyna”.

To najbardziej dotkliwa odmiana, bo wykorzystuje coś prawdziwego. Jeśli faktycznie leczysz się z powodu depresji czy zaburzeń lękowych, Twoje objawy stają się uniwersalnym wyjaśnieniem każdego konfliktu - a Ty tracisz prawo do zwyczajnej złości.

Przykłady zdań: unieważnianie emocji i odwracanie odpowiedzialności

Unieważnianie emocji nie dotyka zdarzenia, tylko Twojej reakcji na nie.

• „Przesadzasz, to był tylko żart. Nie masz poczucia humoru”.
• „Robisz z igły widły”.
• „Każdy normalny człowiek by się tym nie przejął”.
• „Nie masz prawa być zła, przecież nic się nie stało”.
• „Jesteś przewrażliwiona, w mojej rodzinie tak się rozmawia”.

Efekt jest podobny do poprzedniej kategorii: uczysz się, że Twoje odczucia są błędem pomiaru.

Odwracanie odpowiedzialności przenosi przyczynę zachowania na Ciebie.

• „Gdybyś mnie nie prowokowała, nie musiałbym tak reagować”.
• „Sama mnie do tego zmusiłaś”.
• „To ja jestem ofiarą w tym domu, tylko nikt tego nie widzi”.
• „Gdybyś mniej marudziła, byłoby normalnie”.

Ta kategoria często łączy się z szerszym schematem odwracania ról, który opisujemy w osobnym tekście o DARVO: najpierw zaprzeczenie, potem atak, na końcu zamiana miejsc między osobą krzywdzącą a pokrzywdzoną.

Przykłady zdań: podważanie Cię wobec innych

• „Wszyscy widzą, że nie radzisz sobie z emocjami”.
• „Twoja siostra też mówiła, że ostatnio dziwnie się zachowujesz”.
• „Mówiłem twoim rodzicom, że się martwię o twój stan”.
• „Nikt ci nie uwierzy, popatrz, jak dobrze cię traktuję”.

To już nie tylko rozmowa we dwoje - tu budowana jest wersja wydarzeń dla otoczenia. Bywa, że osoby z zewnątrz zostają wciągnięte w konflikt jako rzekomo neutralni rozjemcy. O tej dynamice piszemy w artykule o latających małpach narcyza.

Cztery typowe sytuacje

W związku. Ustalacie wspólny wyjazd. Dwa tygodnie później okazuje się, że partner zaplanował w tym terminie coś innego. Kiedy o tym wspominasz, słyszysz, że nic nie ustalaliście, a Ty „jak zwykle robisz z siebie ofiarę”. Po dwóch godzinach to Ty przepraszasz za ton.

W rodzinie. Mówisz matce, że w dzieciństwie bardzo raniły Cię jej komentarze o Twoim wyglądzie. Słyszysz: „nigdy czegoś takiego nie powiedziałam, chyba oglądasz za dużo filmów o toksycznych rodzicach”. Po tygodniu wraca temat: „słyszałam, że opowiadasz o mnie okropne rzeczy”.

W pracy. Przełożony zmienia ustnie zakres zadania. Po terminie pyta, dlaczego nie zrobiłaś tego, co było w pierwotnym mailu. Gdy przypominasz o rozmowie, słyszysz, że „chyba się nie zrozumieliśmy” i że „ostatnio dużo rzeczy ci umyka”. Ta sama sytuacja powtarza się co miesiąc.

W gabinecie lekarskim. Zgłaszasz od roku ten sam objaw i regularnie słyszysz, że to stres, że „każdy jest zmęczony” i że „w pani wieku to normalne”, bez zlecenia badań. W literaturze o relacji lekarz-pacjent bywa to opisywane jako medical gaslighting. Warto pamiętać, że pojedyncza nietrafiona diagnoza to jeszcze nie manipulacja - istotne jest systematyczne odmawianie wiary pacjentowi.

Czego nie nazywamy gaslightingiem

Ta lista jest potrzebna, bo nadużywanie terminu odbiera mu znaczenie i krzywdzi ludzi.

• Zwykłej pomyłki. Ktoś naprawdę nie pamięta rozmowy sprzed miesiąca i jest gotów przyjąć, że mogło być inaczej.
• Innego zdania. „Nie zgadzam się z twoją interpretacją tej sytuacji” to nie podważanie Twojej poczytalności.
• Informacji zwrotnej. Nawet nieprzyjemna uwaga o Twojej pracy nie jest gaslightingiem, jeśli dotyczy faktów i nie ma na celu zachwiania Twoim poczuciem rzeczywistości.
• Obrony przed niesłusznym zarzutem. Ludzie bywają fałszywie oskarżani i mają prawo mówić „to nieprawda”.
• Trudnych rozmów w kryzysie. Dwie zmęczone osoby potrafią powiedzieć sobie rzeczy, których żałują. Gaslighting to wzorzec, a nie pojedynczy zły wieczór.

Jak odpowiadać na takie zdania

Celem nie jest wygranie sporu - manipulacji nie da się rozbroić dobrym argumentem. Celem jest zachowanie własnej wersji wydarzeń.

• Zamiast udowadniać: „Pamiętam to inaczej i przy tym zostaję”.
• Na unieważnianie emocji: „Nie musisz uważać, że to ważne. To jest ważne dla mnie”.
• Na atak osobisty: „Rozmawiamy o wczorajszym wieczorze, nie o moim charakterze”.
• Na żądanie dowodu: „Nie będę udowadniać, że pamiętam własne życie”.
• Gdy rozmowa zaczyna się kręcić w kółko: „Kończę tę rozmowę na dziś” - i faktycznie ją kończysz.

Pomocne bywa też zapisywanie: krótka notatka z datą i jednym zdaniem o tym, co się wydarzyło. Nie po to, by kiedyś przedstawić dowody drugiej stronie, tylko po to, by mieć oparcie we własnej pamięci.

Po czym poznasz, że to na Ciebie działa

Osoby żyjące w takiej relacji opisują zwykle kilka powtarzalnych rzeczy: odruchowe przepraszanie, sprawdzanie u znajomych, czy „dobrze to zapamiętały”, nagrywanie rozmów, trudność z podjęciem najprostszej decyzji, narastające poczucie winy bez konkretnego powodu i wrażenie, że przed tą relacją były zupełnie innym człowiekiem. Do tego dochodzą często objawy somatyczne: bezsenność, napięcie, bóle głowy.

Jeśli to brzmi znajomo, warto zestawić obraz z szerszym kontekstem relacji - opisujemy go w tekstach o kontroli w związku oraz o sygnałach ostrzegawczych u toksycznego partnera. Podstawy teoretyczne i badania znajdziesz w artykule gaslighting - co to jest i jak go rozpoznać.

Gdzie szukać wsparcia

Odzyskiwanie zaufania do siebie po długim okresie podważania rzadko udaje się w pojedynkę. Dobrym punktem wyjścia jest konsultacja psychologiczna, na której uporządkujesz fakty i sprawdzisz, czego potrzebujesz dalej.

Jeśli czujesz się zagrożona lub zagrożony, zadzwoń pod numer alarmowy 112. Bezpłatne, całodobowe wsparcie dla osób doznających przemocy domowej oferuje Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002.

Centrum Psychologiczne Sztuka Harmonii w Gdańsku - zapisy pod numerem 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Przytoczone zdania są przykładami ilustrującymi mechanizm, a nie zapisem konkretnych rozmów.