Lęk przed porzuceniem - objawy i pomoc

Lęk przed porzuceniem - objawy i pomoc

Lęk przed porzuceniem różni się od zwykłej obawy o relację skalą i momentem, w którym się uruchamia. Nie potrzebuje realnego zagrożenia: wystarczy, że partner wyjdzie na weekend, zmieni ton głosu albo nie odbierze telefonu. Reakcja bywa nieproporcjonalna do zdarzenia i - co istotne - osoba, która jej doświadcza, zwykle o tym wie. Świadomość nieproporcjonalności nie wyłącza jednak alarmu, a często dokłada do niego wstyd.

Ten artykuł opisuje, jak lęk przed porzuceniem wygląda w praktyce, skąd się bierze i jakie formy pomocy mają sens. Wzorzec ten najczęściej współwystępuje z lękowym stylem przywiązania, opisanym w tekście o objawach lękowego stylu przywiązania.

Porzucenie a odrzucenie - dlaczego to nie to samo

Rozróżnienie jest praktyczne, nie akademickie. Lęk przed odrzuceniem dotyczy oceny: „nie zostanę przyjęty, nie spodobam się, zostanę wykluczony z grupy”. Lęk przed porzuceniem dotyczy trwałości więzi już istniejącej: „osoba, która mnie zna i jest blisko, odejdzie, a ja zostanę sam”. Dlatego lęk przed odrzuceniem najsilniej uruchamia się na początku - na randce, rozmowie o pracę, w nowej grupie. Lęk przed porzuceniem uruchamia się później, w relacji, na którą już postawiliśmy. O źródłach tego pierwszego piszemy w tekście o tym, skąd się bierze lęk przed odrzuceniem.

Objawy

Lęk przed porzuceniem rzadko ogranicza się do myśli. Zwykle obejmuje trzy poziomy naraz.

W ciele: ucisk w klatce piersiowej, przyspieszone bicie serca, płytki oddech, napięcie żołądka, trudność z zaśnięciem, budzenie się w nocy z gotowym scenariuszem w głowie.

W myślach:

• natychmiastowe wypełnianie każdej niejednoznaczności najgorszą wersją („nie odpisał, bo poznał kogoś innego”),
• przewidywanie końca relacji mimo braku sygnałów,
• analizowanie rozmów i wiadomości w poszukiwaniu ukrytego znaczenia,
• przekonanie, że utrata tej osoby jest nie do zniesienia,
• trudność z wyobrażeniem sobie, że da się funkcjonować samodzielnie.

W zachowaniu:

• sprawdzanie, gdzie jest druga osoba i z kim,
• wielokrotne dopytywanie o uczucia i o to, czy wszystko w porządku,
• rezygnowanie z własnych planów, żeby być dostępnym,
• godzenie się na warunki, które nie są do przyjęcia,
• przedwczesne kończenie relacji, żeby uniknąć bycia porzuconym,
• trudność z rozstaniem, które obiektywnie ma sens.

Dwie ostatnie pozycje bywają zaskakujące, bo wyglądają jak przeciwieństwa. W obu przypadkach chodzi jednak o to samo: o uniknięcie sytuacji, w której to druga strona decyduje o końcu.

Skąd się bierze

Najczęstsze tła to:

• Nieprzewidywalna dostępność opiekuna w dzieciństwie - obecność zależna od jego stanu, a nie od potrzeby dziecka.
• Realna strata we wczesnym okresie życia - śmierć bliskiej osoby, rozwód z nagłym zniknięciem jednego z rodziców, długa hospitalizacja, wyjazd zarobkowy bez przygotowania dziecka.
• Choroba lub uzależnienie w rodzinie - dziecko uczy się, że obecność dorosłego jest zmienna i wymaga pilnowania.
• Doświadczenia dorosłe - zdrada, nagłe odejście bez wyjaśnienia, powtarzające się zrywanie kontaktu przez bliską osobę.

W terapii schematów ten wzorzec opisywany jest jako schemat opuszczenia i niestabilności: utrwalone przekonanie, że osoby znaczące są w gruncie rzeczy nieprzewidywalne i prędzej czy później znikną (Young, Klosko i Weishaar, Schema Therapy, 2003). Schemat działa jak filtr - zwykła nieobecność zostaje odczytana jako zapowiedź końca.

Kiedy to jest część czegoś większego

Sam lęk przed porzuceniem nie jest jednostką diagnostyczną. Bywa jednak elementem stanów, które wymagają oceny specjalisty:

• Lęk separacyjny u dorosłych - w DSM-5 rozpoznanie lęku separacyjnego nie jest już ograniczone do dzieciństwa. Dotyczy nasilonego, utrzymującego się lęku przed rozstaniem z osobami bliskimi, który istotnie utrudnia funkcjonowanie.
• Zaburzenie osobowości z pogranicza - jednym z kryteriów DSM-5 są gorączkowe wysiłki, by uniknąć rzeczywistego lub wyobrażonego porzucenia. Samo to kryterium nie wystarcza jednak do rozpoznania, a diagnozę stawia wyłącznie specjalista.
• Depresja i zaburzenia lękowe - mogą zarówno nasilać ten lęk, jak i z niego wynikać.

Nie próbuj rozstrzygać tego samodzielnie na podstawie list objawów. Ich funkcją jest pomóc opisać, co się dzieje, a nie postawić rozpoznanie.

Co pomaga

W pracy nad lękiem przed porzuceniem sprawdzają się cztery kierunki.

1. Praca z przekonaniem, a nie tylko z myślą. Podejście poznawczo-behawioralne pozwala testować założenia w realnych sytuacjach: nie odpisuję natychmiast i sprawdzam, co się faktycznie dzieje; nie dzwonię trzeci raz i obserwuję, czy napięcie opada samo. Chodzi o zebranie danych sprzecznych z prognozą.

2. Zwiększanie tolerancji niepewności. Rdzeniem tego lęku jest nie tyle utrata, ile niemożność jej wykluczenia. Ćwiczenia polegają na pozostawaniu w niejasności coraz dłużej, bez sięgania po zachowania upewniające.

3. Praca ze schematem. Terapia schematów zajmuje się nie pojedynczą reakcją, lecz całym wzorcem i jego historią, włącznie z pracą z emocjami z okresu dzieciństwa.

4. Umiejętności regulacji emocji. Techniki wywodzące się z terapii dialektyczno-behawioralnej - rozpoznawanie narastania emocji, działanie przeciwstawne do impulsu, przetrwanie kryzysu bez pogarszania sytuacji - bywają pomocne niezależnie od diagnozy.

Co możesz zrobić samodzielnie

• Zapisuj prognozy i sprawdzaj je. Przed sytuacją wyzwalającą zanotuj, co Twoim zdaniem się wydarzy, a po fakcie - co się wydarzyło naprawdę. Po kilkunastu wpisach dysproporcja zwykle staje się widoczna.
• Odróżnij tęsknotę od paniki. Tęsknota jest do zniesienia i mija. Panika domaga się natychmiastowego działania. Różne stany wymagają różnych reakcji.
• Buduj życie poza jedną relacją. Im więcej źródeł poczucia wartości, tym mniejsza stawka pojedynczego kontaktu. To nie jest rada w stylu „pokochaj siebie” - to konkretna praca nad dywersyfikacją oparcia.
• Ustal zasady kontaktu na spokojnie. Jasne ustalenia dotyczące odzywania się i przerw działają lepiej niż domyślanie się.
• Zadbaj o sen. Deprywacja snu podnosi reaktywność emocjonalną. To najprostsza zmienna, którą realnie da się kontrolować.

Kiedy warto skorzystać z pomocy

Warto umówić się na konsultację, gdy lęk przed porzuceniem zajmuje kilka godzin dziennie, gdy prowadzi do kontrolowania drugiej osoby, gdy pojawia się przy każdej kolejnej relacji albo gdy towarzyszą mu bezsenność, ataki paniki lub trwałe obniżenie nastroju. Jeśli utrata bliskiej osoby jest świeża, a stan wymaga wsparcia natychmiast, właściwą formą jest interwencja kryzysowa.

Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie zostawaj z tym sam. Całodobowe Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym: 800 70 2222. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia: 112. Jeśli w relacji obecna jest przemoc, całodobowa „Niebieska Linia”: 800 120 002.

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku możesz umówić konsultację psychologiczną i ustalić, która forma pracy będzie w Twojej sytuacji najbardziej sensowna. Telefon: 732 059 980.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Wymienione kryteria diagnostyczne przytaczamy wyłącznie informacyjnie.