DDA - syndrom Dorosłych Dzieci Alkoholików

DDA - syndrom Dorosłych Dzieci Alkoholików

Skrót DDA oznacza Dorosłe Dzieci Alkoholików i odnosi się do osób, które dorastały w rodzinie z problemem alkoholowym, a w dorosłości rozpoznają u siebie powtarzające się trudności emocjonalne i relacyjne. To pojęcie budzi skrajne reakcje: dla jednych jest pierwszym słowem, które porządkuje ich historię, dla innych - etykietą przyklejoną zbyt łatwo. Oba stanowiska mają uzasadnienie i ten tekst nie unika żadnego z nich. Wyjaśniamy, skąd wzięło się pojęcie DDA, jaki ma status w medycynie, co realnie wynika z badań i jakie formy pomocy są dostępne w Polsce.

Co dokładnie oznacza DDA

DDA nie jest nazwą choroby ani cechą osobowości. To określenie sytuacji biograficznej: dorosły człowiek, który jako dziecko żył w domu, gdzie picie jednego lub obojga rodziców organizowało życie całej rodziny. W polskiej praktyce terapeutycznej mówi się o „syndromie DDA” wtedy, gdy do tej biografii dochodzi drugi element - zestaw powtarzalnych trudności, które utrzymują się w dorosłości i realnie utrudniają funkcjonowanie.

Warto od razu powiedzieć rzecz, którą część tekstów w internecie pomija: sam fakt, że rodzic pił, nie oznacza automatycznie syndromu. Część osób z takich domów funkcjonuje w dorosłości bez istotnych trudności. Krótsze wprowadzenie do tematu znajdziesz w naszym starszym tekście o tym, czym jest syndrom DDA i jak wygląda terapia; ten artykuł idzie dalej - w stronę tego, skąd pojęcie się wzięło i ile faktycznie tłumaczy.

Skąd wzięło się pojęcie

Pojęcie dorosłych dzieci alkoholików powstało w Stanach Zjednoczonych w latach siedemdziesiątych, w środowisku grup samopomocowych działających wokół Al-Anon, a następnie w ruchu ACA. Do szerokiego obiegu weszło dzięki dwóm książkom z lat osiemdziesiątych: It Will Never Happen to Me Claudii Black (1981), w której opisała nieformalne zasady panujące w takich domach - nie mów, nie ufaj, nie czuj - oraz Adult Children of Alcoholics Janet Geringer Woititz (1983), zawierającej listę powtarzających się cech. W tym samym okresie Sharon Wegscheider-Cruse opisała role, w jakie wchodzą dzieci w rodzinie z uzależnieniem: bohatera, kozła ofiarnego, maskotki i dziecka niewidzialnego.

Do Polski pojęcie trafiło w latach dziewięćdziesiątych wraz z rozwojem lecznictwa odwykowego i szybko stało się nazwą konkretnych programów terapeutycznych prowadzonych w poradniach. Dlatego w Polsce DDA funkcjonuje inaczej niż w literaturze międzynarodowej: jest przede wszystkim nazwą oferty terapeutycznej, a nie kategorią badawczą.

Czy DDA to diagnoza?

Nie. Ani Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11, ani amerykańskie DSM-5 nie zawierają rozpoznania „DDA” czy „syndromu dorosłych dzieci alkoholików”. To pojęcie opisowe, wypracowane w praktyce klinicznej i ruchach samopomocowych.

Ma to praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, nikt nie może „postawić Ci diagnozy DDA” - może najwyżej potwierdzić, że opis pasuje do Twojej historii. Po drugie, trudności, które przynosisz, wymagają osobnego rozpoznania, bo to od niego zależy leczenie. W zależności od obrazu mogą to być na przykład epizod depresyjny, zaburzenie lękowe, zaburzenie adaptacyjne albo złożony zespół stresu pourazowego (CPTSD), który w ICD-11 jest już osobną jednostką i obejmuje - obok objawów PTSD - trwałe trudności z regulacją emocji, negatywny obraz siebie i problemy w relacjach. Przy doświadczeniach przemocy w domu rodzinnym to rozpoznanie bywa trafniejsze i, co ważniejsze, wskazuje konkretne metody leczenia.

Co potwierdzają badania

Choć samo pojęcie DDA nie jest kategorią diagnostyczną, dorastanie w domu z problemem alkoholowym jest przedmiotem badań od dziesięcioleci i kilka rzeczy jest dobrze udokumentowanych.

• To doświadczenie należy do kategorii niekorzystnych doświadczeń dziecięcych (ACE). W badaniu Felittiego i współpracowników (1998, American Journal of Preventive Medicine), przeprowadzonym na ponad dziewięciu tysiącach dorosłych, dorastanie w domu z osobą nadużywającą substancji było jedną z dziesięciu badanych kategorii, a im więcej kategorii dotyczyło danej osoby, tym wyższe było ryzyko problemów zdrowotnych w dorosłości.
• Ryzyko rozwinięcia własnego problemu alkoholowego jest podwyższone. Przeglądy badań nad dziećmi osób uzależnionych (Sher, Children of Alcoholics, 1991) wskazują na zwiększone ryzyko, choć nie jest ono przesądzeniem - dotyczy prawdopodobieństwa, nie losu konkretnej osoby.
• Grupa jest bardzo zróżnicowana. To najczęściej pomijany wniosek. Nie istnieje jeden profil psychologiczny dorosłego dziecka alkoholika, a różnice wewnątrz tej grupy bywają większe niż różnice między nią a populacją ogólną.
• Popularne listy cech są mało specyficzne. Badanie Logue, Shera i Frenscha (1992, Professional Psychology: Research and Practice) wykazało, że opisy przypisywane DDA są uznawane za trafne również przez osoby z domów bez problemu alkoholowego - to klasyczny efekt Barnuma. Rozwijamy ten wątek w tekście o cechach DDA i tym, co z nimi zrobić.

Podsumowując uczciwie: dobrze udokumentowany jest wpływ takiego dzieciństwa na ryzyko zdrowotne i relacyjne. Słabo udokumentowany jest jednolity „syndrom” o stałym zestawie objawów.

Jak działa dom z problemem alkoholowym

Mechanizm jest mniej związany z samym alkoholem, a bardziej z tym, co picie robi z przewidywalnością i dostępnością dorosłych.

• Nieprzewidywalność. Ten sam rodzic bywa czuły i nieobecny, a dziecko nie potrafi przewidzieć, która wersja wróci do domu. Uczy się więc obserwować zamiast polegać.
• Zajęty drugi rodzic. Osoba niepijąca bywa tak pochłonięta kontrolowaniem picia, że emocjonalnie jest nieobecna, choć fizycznie w domu. Ten mechanizm opisujemy w tekście o współuzależnieniu.
• Zasada milczenia. O tym, co dzieje się w domu, nie mówi się na zewnątrz, a często również wewnątrz rodziny. Dziecko uczy się, że jego obserwacje są niewygodne.
• Odwrócenie ról. Dziecko opiekuje się rodzicem, rodzeństwem, domem. Piszemy o tym w artykule o parentyfikacji.
• Czujność. Umiejętność wychwytywania najdrobniejszych sygnałów napięcia - bardzo przydatna wtedy, kosztowna w dorosłości, gdy nie daje się wyłączyć.

Te strategie nie są zaburzeniem. Były adaptacją do warunków, w których powstały. Trudność zaczyna się wtedy, gdy warunki się zmieniły, a strategia działa dalej.

Kiedy pojęcie DDA pomaga, a kiedy zaczyna przeszkadzać

Pomaga, gdy porządkuje. Dla wielu osób to pierwszy moment, w którym własne reakcje przestają wyglądać na wadę charakteru i zaczynają mieć historię. Pomaga też praktycznie: pod tą nazwą działają w Polsce konkretne programy terapeutyczne i grupy.

Przeszkadza w trzech sytuacjach. Gdy staje się wyjaśnieniem wszystkiego - każda trudność w pracy i każdy konflikt zostają przypisane dzieciństwu, a inne możliwe przyczyny nie są sprawdzane. Gdy zastępuje diagnostykę - objawy depresji czy zaburzeń lękowych są tłumaczone „byciem DDA” zamiast leczone. I gdy staje się tożsamością - określenie opisujące historię zamienia się w opis tego, kim ktoś jest, co paradoksalnie utrudnia zmianę.

Jakie formy pomocy są dostępne

• Psychoterapia indywidualna. Najczęstszy wybór, gdy trudności dotyczą relacji, obrazu siebie i regulacji emocji. Szczególnie użyteczne bywa podejście pracujące z utrwalonymi wzorcami z dzieciństwa, czyli terapia schematów.
• Programy DDA w poradniach leczenia uzależnień. Część placówek prowadzi je w ramach NFZ, zwykle w formie grupowej, poprzedzonej konsultacjami. Do poradni leczenia uzależnień nie jest potrzebne skierowanie.
• Grupy samopomocowe (DDA, ACA, Al-Anon dla dorosłych bliskich). Nie są terapią, ale dla części osób stanowią ważne uzupełnienie - zwłaszcza w zakresie przerwania izolacji.
• Terapia ukierunkowana na traumę, gdy w domu obecna była przemoc, a objawy odpowiadają PTSD lub CPTSD.
• Konsultacja psychiatryczna, gdy obecne są objawy depresyjne, lękowe lub zaburzenia snu wymagające oceny lekarskiej.

Wybór nie jest kwestią gustu, tylko obrazu trudności. Dlatego rozsądnym pierwszym krokiem bywa konsultacja psychologiczna, której celem jest ustalenie kierunku, a nie od razu rozpoczęcie długiej pracy.

Od czego zacząć

Nie od odtwarzania całego dzieciństwa. Na pierwsze spotkanie wystarczą dwie lub trzy konkretne sytuacje z ostatnich tygodni, w których coś nie zadziałało: kłótnia, która skończyła się milczeniem, tydzień pracy bez odpoczynku, telefon od rodzica, po którym przez trzy dni nie dało się spać. Konkret jest lepszym materiałem niż etykieta - pokazuje mechanizm, z którym da się pracować. Szczegółowy przegląd tego, gdzie te mechanizmy widać na co dzień, znajdziesz w tekście o objawach DDA w dorosłym życiu. Jeśli dziś to relacja z partnerem jest głównym źródłem napięcia, pomocny będzie też tekst o sygnałach ostrzegawczych u toksycznego partnera.

Centrum Psychologiczne Sztuka Harmonii przyjmuje w Gdańsku i Gdyni oraz online. Telefon: 732 059 980. Jeśli w domu rodzinnym dochodziło do przemocy, całodobowy numer Niebieskiej Linii to 800 120 002. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia dzwoń pod 112.

Najczęstsze pytania

Czy DDA to choroba? Nie. To pojęcie opisowe, nieobecne w ICD-11 i DSM-5. Konkretne trudności - depresyjne, lękowe, pourazowe - mają własne rozpoznania i własne metody leczenia.

Rodzic pił, ale nie czuję się poszkodowany. Czy coś ze mną nie tak? Nie. Brak trudności nie jest zaprzeczaniem. Grupa osób z takich domów jest bardzo zróżnicowana i część funkcjonuje bez istotnych następstw, zwłaszcza gdy w otoczeniu był inny stabilny dorosły.

Czy trzeba zerwać kontakt z rodzicem, żeby pracować nad sobą? Nie. Praca dotyczy dzisiejszych reakcji, a nie rozliczania przeszłości. Forma kontaktu z rodzicem to osobna decyzja, którą podejmuje się w swoim tempie.

Czy terapia DDA jest dostępna bezpłatnie? Część poradni leczenia uzależnień prowadzi programy DDA w ramach NFZ, bez skierowania. Dostępność zależy od regionu, a czas oczekiwania bywa długi - warto dzwonić do kilku placówek.

Ile trwa terapia? Zależy od celu. Praca nad konkretną trudnością bywa krótka, praca nad utrwalonymi wzorcami relacyjnymi trwa zwykle wiele miesięcy. Rzetelny terapeuta powie to wprost na początku, zamiast obiecywać z góry określony efekt.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Jeśli objawy utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, umów się na spotkanie.