DDD - Dorosłe Dzieci z rodzin Dysfunkcyjnych

DDD - Dorosłe Dzieci z rodzin Dysfunkcyjnych

Hasło „DDD DDA” wpisuje zwykle ktoś, kto rozpoznaje u siebie opisy krążące wokół dorosłych dzieci alkoholików, ale w jego domu nikt nie pił. Pojawia się wtedy pytanie, czy w ogóle „ma prawo” do tego języka. Skrót DDD oznacza Dorosłe Dzieci z rodzin Dysfunkcyjnych i został ukuty właśnie po to, by objąć osoby, których dzieciństwo było chronicznie nieprzewidywalne z innych powodów niż alkohol. Ten tekst wyjaśnia różnicę między DDD a DDA, pokazuje wspólny mechanizm i podpowiada, co powiedzieć na pierwszej wizycie, gdy nie wiadomo, która nazwa pasuje.

DDD a DDA - na czym polega różnica

Różnica jest w kryterium, nie w głębokości doświadczenia. DDA odnosi się do osób, które dorastały w rodzinie z problemem alkoholowym. DDD obejmuje szerszą grupę: dorosłych z rodzin, w których podstawowe funkcje - opieka, bezpieczeństwo, przewidywalność, dostępność emocjonalna - były trwale zaburzone, niezależnie od tego, co było tego przyczyną.

Żadne z tych określeń nie jest diagnozą medyczną. W klasyfikacjach ICD-11 i DSM-5 nie ma ani DDA, ani DDD. To pojęcia opisowe, które powstały w praktyce terapeutycznej i w ruchach samopomocowych, a w Polsce funkcjonują głównie jako nazwy programów w poradniach. Szerzej o statusie tych pojęć piszemy w artykule o tym, czym jest syndrom DDA.

Jakie rodziny mieszczą się w określeniu „dysfunkcyjne”

Najczęściej wymienia się następujące sytuacje - przy czym rzadko występują one pojedynczo:

• Choroba psychiczna rodzica bez leczenia lub z nawrotami, przy których dziecko przejmowało odpowiedzialność za dom.
• Przemoc - fizyczna, psychiczna, seksualna lub ekonomiczna - także wtedy, gdy dotyczyła innego członka rodziny, a dziecko było świadkiem.
• Przewlekła choroba somatyczna rodzica lub rodzeństwa organizująca życie całej rodziny.
• Zaniedbanie emocjonalne - dom, w którym były posiłki, ubrania i korepetycje, ale nie było miejsca na uczucia dziecka.
• Uzależnienia inne niż alkoholowe - hazard, leki, substancje, a także kompulsywna praca organizująca rytm domu wokół jednej osoby.
• Sztywna kontrola - dom rządzony surowymi zasadami, w którym sprzeciw był karany, a intymność dziecka nie była respektowana.
• Długotrwały konflikt rodziców, zwłaszcza z wciąganiem dziecka w rolę powiernika, sędziego lub posłańca.
• Nagłe, nieprzepracowane straty - śmierć, emigracja, rozpad rodziny - po których nikt z dzieckiem nie rozmawiał.

Zwróć uwagę, że to lista sytuacji, a nie etykieta dla rodzin. „Dysfunkcyjna” nie oznacza „zła” - opisuje to, że pewne funkcje nie były pełnione, a nie to, że nikt nikogo nie kochał. W wielu z tych domów rodzice robili, co mogli, w warunkach, które ich przerastały.

Wspólny mianownik: nie rodzaj problemu, tylko trzy warunki

Z perspektywy psychologicznej różnica między domem z alkoholem a domem z nieleczoną chorobą psychiczną rodzica bywa mniejsza, niż sugerują nazwy. Dla dziecka liczą się trzy rzeczy:

1. Nieprzewidywalność. Gdy nie da się przewidzieć wieczoru, jedyną sensowną strategią jest ciągła obserwacja.
2. Brak dostępnego dorosłego. Gdy nie ma do kogo pójść z tym, co trudne, dziecko uczy się radzić sobie samo i ta umiejętność zostaje na lata.
3. Zakaz mówienia. Gdy o tym, co się dzieje, nie mówi się na zewnątrz ani w środku, dziecko dochodzi do wniosku, że jego obserwacje są niewygodne, a własne emocje - kłopotliwe.

Te trzy warunki tłumaczą, dlaczego dorośli z tak różnych domów opisują w gabinecie podobne trudności: czujność, nadodpowiedzialność, trudność z prośbą o pomoc, poczucie winy przy stawianiu granic. Konkretny obraz tych następstw w codziennym życiu opisujemy w tekście o objawach DDA w dorosłym życiu - i większość z nich dotyczy również osób z rodzin dysfunkcyjnych bez alkoholu.

Co mówią badania o takich doświadczeniach

Najlepiej udokumentowaną ramą badawczą są niekorzystne doświadczenia dziecięce (ACE). W badaniu Felittiego i współpracowników (1998, American Journal of Preventive Medicine) na próbie ponad dziewięciu tysięcy dorosłych wyodrębniono dziesięć kategorii takich doświadczeń - obejmujących między innymi przemoc, zaniedbanie, chorobę psychiczną w rodzinie, uwięzienie członka rodziny i nadużywanie substancji. Kluczowa obserwacja dotyczyła kumulacji: im więcej kategorii dotyczyło danej osoby, tym wyższe było ryzyko problemów zdrowotnych i psychicznych w dorosłości.

Dwa zastrzeżenia, o których warto pamiętać. Po pierwsze, są to zależności statystyczne, a nie przewidywania dla konkretnej osoby - wiele osób z wysokim wynikiem ACE funkcjonuje dobrze. Po drugie, badania nad odpornością konsekwentnie wskazują na znaczenie choćby jednej stabilnej, wspierającej relacji z dorosłym. To jedna z niewielu rzeczy w tym obszarze, które da się powiedzieć zarówno zgodnie z danymi, jak i z nadzieją.

Czy trzeba wybierać etykietę

W praktyce - nie. Polskie poradnie i ośrodki często używają nazwy „DDA/DDD” łącznie właśnie dlatego, że mechanizm pracy jest podobny. Na pierwszej wizycie nie musisz deklarować, do której grupy należysz. Wystarczy opisać fakty: co działo się w domu, jak wyglądała zwykła środa, do kogo szłaś, gdy coś się stało, i co dziś nie działa.

Jest jednak sytuacja, w której nazwa ma znaczenie praktyczne: kwalifikacja do grupy. Część programów w poradniach leczenia uzależnień jest przeznaczona wyłącznie dla osób z rodzin z problemem alkoholowym. Jeśli w Twoim domu alkoholu nie było, warto o to zapytać przy zapisie - nie po to, by udowadniać swoje prawo do pomocy, tylko by trafić do właściwej formy pracy.

Kiedy „dysfunkcyjna rodzina” to nadużycie pojęcia

Warto zachować proporcje, bo pojęcie bywa rozciągane na każdy trudny epizod w dzieciństwie. Trzy kryteria pomagają odróżnić trudny okres od chronicznej dysfunkcji:

• Powtarzalność - to działo się regularnie, a nie w jednym trudnym roku.
• Brak naprawy - nikt nie wracał do sytuacji, nie tłumaczył i nie przepraszał; dziecko zostawało z tym samo.
• Koszt rozwojowy - dziecko musiało zrezygnować z czegoś, co należało do jego wieku: nauki, snu, beztroski, relacji z rówieśnikami.

Rodzice, którzy się kłócili, ale potrafili wrócić i porozmawiać, to nie to samo co dom, w którym cisza trwała tygodniami. Ten punkt jest ważny również dlatego, że wiele osób z realnie trudnym dzieciństwem umniejsza swoje doświadczenie, porównując je do „gorszych przypadków”.

Od czego zacząć pracę

Od konkretów z teraźniejszości, nie od rekonstrukcji przeszłości. Praktycznym punktem wejścia bywa konsultacja psychologiczna, na której ustala się kierunek: czy sensowniejsza będzie psychoterapia indywidualna, praca w grupie, czy - przy objawach po doświadczeniach przemocowych - terapia ukierunkowana na traumę. Jeśli jednym z następstw jest przejmowanie odpowiedzialności za innych, zacznij od tekstu o parentyfikacji i jej objawach u dorosłego. Jeśli dziś głównym problemem jest relacja, w której źle Ci się dzieje, pomocny będzie tekst o sygnałach ostrzegawczych u toksycznego partnera.

Centrum Psychologiczne Sztuka Harmonii przyjmuje w Gdańsku i Gdyni oraz online. Telefon: 732 059 980. Jeśli w domu dochodziło lub dochodzi do przemocy, całodobowy numer Niebieskiej Linii to 800 120 002; w sytuacji bezpośredniego zagrożenia - 112.

Najczęstsze pytania

Czy DDD to to samo co DDA? Nie. DDA dotyczy rodzin z problemem alkoholowym, DDD - rodzin dysfunkcyjnych z innych powodów. Mechanizmy i metody pracy są jednak w dużej mierze wspólne, dlatego często wymienia się je razem.

W moim domu nie było alkoholu ani przemocy, tylko chłód. Czy to się liczy? Zaniedbanie emocjonalne jest jednym z najczęściej pomijanych doświadczeń, bo nie zostawia widocznych śladów. Brak dostępnego dorosłego ma znaczenie rozwojowe, nawet gdy dom wyglądał z zewnątrz poprawnie.

Czy mogę iść na terapię DDA, jeśli jestem DDD? To zależy od placówki. Część programów ma kryterium rodziny z problemem alkoholowym, część przyjmuje obie grupy. Najprościej zapytać o to przy zapisie.

Czy taka praca oznacza obwinianie rodziców? Nie. Celem nie jest wystawienie rachunku, tylko zrozumienie, jakie strategie wyniosłeś z domu i które z nich dziś szkodzą. Wiele osób po takiej pracy ma z rodzicami lepszy, a nie gorszy kontakt.

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Jeśli objawy utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, umów się na spotkanie.