Ciało pamięta - terapia somatyczna w pracy z traumą

Ciało pamięta - terapia somatyczna w pracy z traumą

Kiedy myslimy o traumie, myslimy o wspomnieniach - obrazach, dzwiekach, emocjach, ktore wracaja mimo woli. Ale trauma zyje nie tylko w umysle. Zyje tez w ciele. W chronicznym napieciu miesniowym, ktorego nie potrafi rozluznic zaden masaz. W plytkim oddechu, ktory trwa tak dlugo, ze wydaje sie normalny. W zoladku, ktory sciska sie na dzwiek pewnego tonu glosu. W ramionach, ktore mimowolnie sie podciagaja, gdy ktos podchodzi za blisko. Cialo pamieta to, co umysl probuje zapomniec - i wlasnie z tym pracuje terapia somatyczna.

Tytul tego artykulu nawiazuje do przelomowej ksiazki Bessel'a van der Kolka "The Body Keeps the Score" (w polskim wydaniu "Cialo nie zapomina"), ktora zrewolucjonizowala sposob, w jaki psychologia rozumie traume. Van der Kolk, psychiatra z ponad czterdziestoletnim doswiadczeniem, udowodnil, ze trauma jest przechowywana nie tylko w umysle, ale przede wszystkim w ciele - i ze skuteczna terapia musi uwzgledniac ten cielesny wymiar.

Dlaczego cialo "przechowuje" traume?

Odpowiedz na to pytanie lezy w neurobiologii reakcji stresowej. Gdy napotykamy zagrozenie, nasz uklad nerwowy automatycznie uruchamia jedna z trzech reakcji: walke (fight), ucieczke (flight) lub zamrozenie (freeze). To nie sa swiadome decyzje - to reakcje autonomiczne, sterowane przez pien mozgu i cialo migdalowate, znacznie szybsze niz jakiekolwiek myslenie. Zanim zdazysz pomyslec "to niebezpieczne", Twoje cialo juz reaguje - serce bije szybciej, miesnie sie napinaja, oddech przyspiesza.

W normalnych okolicznosciach reakcja stresowa ma swoj poczatek, kulminacje i koniec. Gazela, ktora uciekla przed lwem, po kilku minutach trzesie sie calym cialem - to sposob, w jaki jej uklad nerwowy "rozladowuje" energie mobilizowana do ucieczki. Po drzeniu gazela spokojnie wraca do stada. Ten naturalny cykl rozladowania - mobilizacja, dzialanie, rozladowanie, powrot do rownowagi - jest wbudowany w biologie kazdego ssaka.

U ludzi ten naturalny cykl rozladowania czesto zostaje przerwany. Spoleczne normy mowia nam: "nie placz", "wez sie w garsc", "nie przesadzaj". Dziecko, ktore jest krzywdzone przez rodzica, nie moze ani walczyc, ani uciec - jedyna dostepna opcja jest zamrozenie. Ofiara przemocy seksualnej moze "zastygnac" - nie dlatego, ze sie nie broni, ale dlatego, ze jej uklad nerwowy uruchomil najbardziej archaiczna reakcje obronna. Energia mobilizowana do obrony nie zostaje rozladowana - zostaje "zamknieta" w ciele.

Peter Levine, tworca metody Somatic Experiencing, opisuje to tak: trauma to nie samo zdarzenie - to energia, ktora nie mogla sie rozladowac i zostala uwieziona w ukladzie nerwowym. Dlatego osoby po traumie doswiadczaja objawow fizycznych, ktore pozornie nie maja przyczyny medycznej: chronicznego napiecia miesniowego, bolow glowy, problemow zoladkowych, kolatan serca, dretwienia w rekach czy nogach, chronicznego zmeczenia, zaburzen snu.

Teoria poliwagalna - nowe rozumienie ukladu nerwowego

Teoria poliwagalna, opracowana przez neurologa Stephena Porgesa, rzuca dodatkowe swiatlo na to, jak uklad nerwowy reaguje na zagrozenie. Porges odkryl, ze nerw bledny (vagus) - najdluzszy nerw czaszkowy, laczacy mozg z sercem, plucami, zoladkiem i jelitami - ma dwie galezkie o roznych funkcjach.

Galez brzuszna (wentralna) jest aktywna, gdy czujemy sie bezpiecznie - umozliwia kontakt spoleczny, relaksacje, trawienie. Galez grzbietowa (dorsalna) aktywuje sie w sytuacji ekstremalnego zagrozenia - powoduje "zamrozenie", odretwienie, dysocjacje. Miedzy nimi dziala uklad wspolczulny, odpowiedzialny za reakcje walki i ucieczki.

Osoby po traumie czesto utknely w stanie dominacji ukladu wspolczulnego (chroniczny niepokój, nadmierna czujnosc) lub galezi grzbietowej nerwu blednego (odretwienie, "wylaczanie sie", chroniczne zmeczenie). Terapia somatyczna pomaga ukladowi nerwowemu powrocic do stanu regulacji - do aktywnosci galezi brzusznej, ktora umozliwia poczucie bezpieczenstwa i kontakt z innymi ludzmi.

Czym jest terapia somatyczna?

Terapia somatyczna (od greckiego "soma" - cialo) to podejscie terapeutyczne, ktore wlacza cialo w proces leczenia traumy. Zamiast pracowac wylacznie z myslami i emocjami (jak w klasycznej psychoterapii), terapeuta somatyczny pomaga pacjentowi uwaznie obserwowac i rozumiec sygnaly plynace z ciala - napiecia, doznania, impulsy ruchowe - i pozwala im sie naturalnie rozladowac.

Najwazniejsze podejscia w terapii somatycznej to:

Somatic Experiencing (SE) - metoda opracowana przez Petera Levine'a. Opiera sie na stopniowym, delikatnym kontakcie z doznaniami cielesnymi zwiazanymi z trauma. Terapeuta SE nie prowadzi pacjenta bezposrednio do traumatycznego wspomnienia - zamiast tego pracuje z cialem, pomagajac mu dokonczyc niedokonczone reakcje obronne. Kluczowa zasada SE jest "titracja" - praca w malych dawkach, aby uniknac ponownego przytloczenia. Levine porownuje to do otwierania butelki napoju gazowanego - jesli otworzysz ja gwaltownie, piana wyleje sie na zewnatrz; jesli otwierasz powoli, gaz ulatuje kontrolowanie.

Sensorimotor Psychotherapy - metoda stworzona przez Pat Ogden. Laczy prace z cialem z tradycyjna psychoterapia. Terapeuta obserwuje postawe ciala, gesty, napiecia miesniowe i mikroruchy pacjenta, traktujac je jako "okno" do nieswiadomych wzorcow reakcji na traume. Szczegolnie skuteczna w pracy z trauma rozwojowa (dziecieca).

Podejscie Bessel'a van der Kolka - van der Kolk, autor przelomowej ksiazki "The Body Keeps the Score", laczy podejscie neurobiologiczne z praktykami cielesnymi takimi jak joga (szczegolnie trauma-sensitive yoga), EMDR i neurofeedback. Jego badania wykazaly, ze joga moze byc skuteczna w redukcji objawow PTSD - szczegolnie u osob, ktore nie reaguja na tradycyjna terapie rozmowa.

Jak wyglada sesja terapii somatycznej?

Sesja terapii somatycznej rozni sie od tego, co wiekszosc ludzi wyobraza sobie jako "terapie". Pacjent nie musi opowiadac szczegolowo o traumatycznym zdarzeniu. Terapeuta kieruje uwage pacjenta na doznania w ciele: "Co teraz czujesz w klatce piersiowej?", "Czy zauwazasz jakies napiecie w ramionach?", "Co sie dzieje z Twoim oddechem, gdy o tym mowisz?".

Praca odbywa sie powoli i delikatnie. Terapeuta moze poprosic pacjenta o zwrocenie uwagi na impuls ruchowy ("Mam wrazenie, ze Twoja reka chce sie odsunac - czy chcesz pozwolic jej to zrobic?") lub o wykonanie drobnego ruchu, ktory cialo "chce" wykonac. Czasem to jest odepchnieciel rekoma, cofniecie sie, zacisniecie piesci - ruchy, ktore cialo chcialo wykonac w momencie traumy, ale nie moglo.

Sesje moga obejmowac takze cwiczenia oddechowe (szczegolnie oddychanie przeponowe, ktore aktywuje uklad przywspolczulny), prace z postawa ciala, delikatne cwiczenia ruchowe czy techniki uziemiania (grounding), ktore pomagaja pacjentowi czuc sie bezpiecznie w swoim ciele. Grounding moze polegac na czuciu stop na podlodze, trzymaniu kubka z ciepla herbata, dotykaniu roznych faktur - wszystko, co pomaga cialu "zakotwi sie" w terazniejszosci.

Okno tolerancji - klucz do pracy somatycznej

Pojecie "okna tolerancji" (window of tolerance), wprowadzone przez Dana Siegela, jest fundamentalne w terapii somatycznej. Okno tolerancji to zakres pobudzenia ukladu nerwowego, w ktorym czlowiek moze normalnie funkcjonowac - myslec, czuc, reagowac adekwatnie.

Osoby po traumie maja czesto bardzo waskie okno tolerancji. Latwo wpadaja w stan nadmiernego pobudzenia (hyperarousal) - lek, panika, agresja, kolatania serca, plytki oddech, napiecie miesniowe - lub w stan zbyt niskiego pobudzenia (hypoarousal) - odretwienie, dysocjacja, "wylaczanie sie", poczucie pustki, chroniczne zmeczenie, brak emocji.

Celem terapii somatycznej jest stopniowe poszerzanie tego okna - tak, aby pacjent mogl doswiadczac szerszego zakresu emocji i doznan cielesnych bez wypadania w skrajne stany. To sie dzieje przez wielokrotne, bezpieczne doswiadczenia regulacji - terapeuta pomaga pacjentowi zauwazac moment, gdy pobudzenie rosnie, i delikatnie sprowadzic uklad nerwowy z powrotem do zakresu tolerancji. Z czasem uklad nerwowy uczy sie, ze moze wrocic do rownowagi - i okno sie poszerza.

Dla kogo jest terapia somatyczna?

Terapia somatyczna jest szczegolnie wartosciowa dla osob, ktore:

• Doswiadczaja fizycznych objawow traumy - chronicznego napiecia, bolow bez wyraznej przyczyny medycznej, trudnosci z oddechem, problemow zoladkowych
• Doswiadczaja dysocjacji - "wychodzenia z ciala", poczucia odrealnienia, emocjonalnego odretwienia
• "Wiedza" o swojej traumie intelektualnie, ale czuja, ze sama rozmowa o niej nie przynosi zmiany - "rozumiem, co sie stalo, ale nic sie nie zmienia"
• Maja trudna relacje z wlasnym cialem - unikaja kontaktu z doznaniami cielesnymi, nie czuja swojego ciala, traktuja je jak wroga
• Probowaly tradycyjnej terapii rozmowa i czuja, ze potrzebuja czegos wiecej
• Doswiadczyly traumy, ktora trudno zwerbalizowac - szczegolnie traumy wczesnodzieciecej, sprzed rozwoju jezyka

Podejscie somatyczne jest czesto laczone z innymi metodami - EMDR, psychoterapia poznawczo-behawioralna, neurofeedbackiem EEG. W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii nasze psychotraumatolozki integruja elementy pracy z cialem w swoich sesjach terapeutycznych, dostosowujac podejscie do potrzeb kazdego pacjenta.

Cialo jako sojusznik, nie wrog

Wiele osob po traumie ma trudna relacje z wlasnym cialem. Cialo, ktore przechowuje napiecie, bol i nieprzyjemne doznania, bywa traktowane jako zrodlo cierpienia - cos, co trzeba zignorowac lub "przezwyciezyc". Niektorzy probuja "uciec" od ciala poprzez nadmierna intelektualizacje, inni przez uzywki lub jedzenie. Terapia somatyczna odwraca te perspektywe: cialo nie jest wrogiem - jest sojusznikiem w procesie zdrowienia. Jego reakcje nie sa "przesadzone" czy "irracjonalne" - to inteligentne odpowiedzi na doswiadczenia, ktore kiedys zagrazaly przetrwaniu.

Nauka sluchania ciala i ufania jego madrosci to jedna z najglebszych zmian, jakie przynosi terapia somatyczna. Pacjenci czesto mowia, ze po raz pierwszy w zyciu czuja sie "u siebie" we wlasnym ciele. Ze oddychaja pelna piersia. Ze potrafia sie odprezyc bez alkoholu. Ze czuja granice swojego ciala i potrafia je komunikowac innym.

Wsparcie w Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdansku z trauma pracuja mgr Malgorzata Kozlowska i mgr Aleksandra Ostrowska, psychotraumatolozki integrujace w swojej pracy elementy podejscia somatycznego, EMDR i psychoterapii indywidualnej. Wsparcie w dlugoterminowej psychoterapii oferuje rowniez mgr Anna Lewicka.

Jesli czujesz, ze Twoje cialo niesie w sobie napiecie, ktorego nie potrafisz rozluznic - jesli doswiadczasz objawow fizycznych, ktorych lekarze nie potrafia wyjasnic - byc moze Twoje cialo probuje Ci cos powiedziec. Konsultacja psychotraumatologiczna to dobry pierwszy krok. Podczas konsultacji specjalista oceni Twoja sytuacje i zaproponuje forme terapii najlepiej dopasowana do Twoich potrzeb.

Zadzwon pod numer 732 059 980 i umow sie na wizyte. Przyjmujemy stacjonarnie w czterech gabinetach w Gdansku i Gdyni oraz online. Cialo pamieta - ale moze tez nauczyc sie zapominac. Wystarczy dac mu szanse.