Aleksytymia - co to jest, objawy, przyczyny i leczenie

Aleksytymia — czym jest i dlaczego warto o niej wiedzieć

Wyobraź sobie, że ktoś pyta Cię „co czujesz?” — a Ty naprawdę nie wiesz. Nie dlatego, że ukrywasz emocje. Nie dlatego, że nie chcesz odpowiedzieć. Po prostu nie potrafisz tego nazwać. Wewnątrz jest jakiś niepokój, napięcie w ciele, może ścisk w żołądku — ale nie masz słów, żeby to opisać. Jeśli ta sytuacja brzmi znajomo, możliwe, że doświadczasz aleksytymii.

Aleksytymia (z greckiego: a — brak, lexis — słowo, thymos — emocja) to dosłownie „brak słów na emocje”. Nie jest chorobą psychiczną ani zaburzeniem osobowości. Jest cechą osobowościową — wymiarem funkcjonowania emocjonalnego, który utrudnia rozpoznawanie, nazywanie i wyrażanie tego, co czujemy. I dotyka zaskakująco wielu osób.

Jak często występuje aleksytymia?

Aleksytymia nie jest rzadkością. Badanie Salminena i współpracowników przeprowadzone na dużej fińskiej próbie populacyjnej z wykorzystaniem kwestionariusza TAS-20 (Toronto Alexithymia Scale) wykazało, że aleksytymia występuje u około 10% populacji ogólnej i jest istotnie częstsza u mężczyzn niż u kobiet (Salminen i in., 1999, General Hospital Psychiatry). Oznacza to, że statystycznie co dziesiąta osoba, którą spotykasz, może mieć poważne trudności z identyfikowaniem i komunikowaniem swoich stanów emocjonalnych.

Warto podkreślić, że aleksytymia nie jest zjawiskiem zero-jedynkowym. Istnieje jako kontinuum — od pełnej świadomości emocjonalnej na jednym końcu do poważnych trudności na drugim. Wiele osób plasuje się gdzieś pośrodku, doświadczając umiarkowanych trudności w niektórych obszarach emocjonalnych, a nie w innych.

Trzy wymiary aleksytymii — jak ją rozpoznać

Model aleksytymii opracowany przez Taylora i współpracowników — który stał się fundamentem współczesnego rozumienia tego zjawiska — wyróżnia trzy kluczowe komponenty (Taylor i in., 1997, Journal of Psychosomatic Research):

1. Trudność w identyfikowaniu uczuć (Difficulty Identifying Feelings)

Osoby z aleksytymią mają problem z rozróżnieniem, co właściwie czują. Smutek, złość, lęk i frustracja mogą zlewać się w jedną, niezróżnicowaną masę wewnętrznego dyskomfortu. Zamiast powiedzieć „jestem zły, bo poczułem się zlekceważony”, osoba z aleksytymią doświadcza jedynie mglistego poczucia, że „coś jest nie tak”. Często jedynym sygnałem emocji staje się reakcja ciała — przyspieszone bicie serca, napięcie mięśni, ból głowy — bez zrozumienia, z czego ta reakcja wynika.

2. Trudność w opisywaniu uczuć (Difficulty Describing Feelings)

Nawet jeśli osoba z aleksytymią zdaje sobie sprawę, że przeżywa jakąś emocję, brakuje jej słów, żeby ją zakomunikować. W rozmowie z bliskimi czy terapeutą pojawia się frustrujące poczucie „nie umiem tego powiedzieć”. Pytana o uczucia, osoba z aleksytymią często opisuje fakty zamiast emocji: „w pracy było dużo spotkań” zamiast „czuję się wyczerpana i sfrustrowana”.

3. Zewnętrznie zorientowany styl myślenia (Externally Oriented Thinking)

Trzeci wymiar aleksytymii to tendencja do koncentrowania się na zewnętrznych zdarzeniach, faktach i szczegółach kosztem refleksji nad wewnętrznym światem przeżyć. Osoby z silnym zewnętrznie zorientowanym myśleniem mogą szczegółowo relacjonować przebieg dnia — godziny, miejsca, czynności — ale pytane „a jak się przy tym czułeś?” reagują zaskoczeniem lub bezradnością. Fantazjowanie, marzenia na jawie i głębsza introspekcja są ograniczone.

Objawy aleksytymii w codziennym życiu

Aleksytymia może manifestować się na wiele sposobów, które na co dzień bywają mylone z innymi problemami:

• Trudności w relacjach — partner lub partnerka skarży się, że „nie okazujesz uczuć” albo „nigdy nie wiadomo, co czujesz”. Bliskość emocjonalna jest utrudniona, bo trudno dzielić się czymś, czego samemu nie potrafisz zidentyfikować
• Somatyzacja — emocje, które nie znajdują drogi przez świadomość i słowa, manifestują się przez ciało. Bóle głowy, napięcie mięśniowe, problemy żołądkowe, chroniczne zmęczenie — bez wyraźnej przyczyny medycznej
• Pozorne „bycie twardym” — otoczenie może postrzegać osobę z aleksytymią jako opanowaną, stoicką lub emocjonalnie odporną. W rzeczywistości emocje są obecne — ale niedostępne świadomej refleksji
• Unikanie sytuacji wymagających emocjonalnego zaangażowania — rozmowy o uczuciach, konflikty, intymność, a nawet filmy czy książki poruszające emocjonalne tematy mogą wywoływać dyskomfort
• Impulsywne zachowania — bez możliwości rozpoznania i regulacji emocji, niektóre osoby radzą sobie przez jedzenie, alkohol, kompulsywne zakupy lub nadmierną pracę — nie zdając sobie sprawy, że próbują w ten sposób „zagłuszyć” nierozpoznane stany emocjonalne

Aleksytymia a zdrowie fizyczne — połączenie, którego nie wolno ignorować

Jednym z najważniejszych odkryć dotyczących aleksytymii jest jej silny związek ze zdrowiem somatycznym. Lumley i współpracownicy w obszernym przeglądzie badań wykazali, że aleksytymia jest istotnie powiązana z gorszym zdrowiem fizycznym, nasileniem somatyzacji oraz przewlekłym bólem (Lumley i in., 2007, Journal of Psychosomatic Research).

Mechanizm tego związku jest dobrze zrozumiany: emocje, których nie potrafimy rozpoznać i wyrazić słowami, manifestują się przez ciało. Osoba z aleksytymią, która doświadcza silnego lęku, może nie zdawać sobie sprawy, że to lęk — ale jej ciało reaguje: napinają się mięśnie karku, pojawia się ból żołądka, przyspiesza oddech. Zamiast pracować z emocją, osoba ta trafia do lekarza z „niewyjaśnionymi objawami somatycznymi”. Badania wykazują związek aleksytymii z:

• Chorobami przewodu pokarmowego (zespół jelita drażliwego)
• Przewlekłym bólem (ból pleców, fibromialgia)
• Zaburzeniami sercowo-naczyniowymi (nadciśnienie)
• Obniżoną odpornością immunologiczną
• Zaburzeniami odżywiania

Dlatego aleksytymia to nie tylko problem psychologiczny — to czynnik ryzyka dla zdrowia ogólnego. Jeśli wielokrotnie odwiedzasz lekarzy z powodu dolegliwości, których nie udaje się wyjaśnić medycznie, warto rozważyć, czy podłożem nie jest trudność w przetwarzaniu emocji.

Skąd się bierze aleksytymia? Przywiązanie i zaniedbanie emocjonalne

Aleksytymia nie pojawia się znikąd. Karukivi i Saarijärvi w swoim przeglądzie badań dotyczących rozwojowych korzeni aleksytymii wskazali, że aleksytymia jest silnie powiązana z pozabezpiecznym stylem przywiązania oraz emocjonalnym zaniedbaniem w dzieciństwie (Karukivi i Saarijärvi, 2014, Psychopathology).

Aby nauczyć się rozpoznawać i nazywać emocje, dziecko potrzebuje opiekuna, który te emocje odzwierciedla: „widzę, że jesteś smutny”, „to Cię zdenerwowało, prawda?”, „rozumiem, że się boisz”. Gdy opiekun jest emocjonalnie niedostępny, nieprzewidywalny lub sam ma trudności z emocjami, dziecko nie rozwija wewnętrznego „słownika emocjonalnego”. Uczy się, że emocje nie są ważne, że lepiej ich nie okazywać, albo po prostu nie otrzymuje narzędzi do ich rozumienia.

Najczęstsze czynniki rozwojowe związane z aleksytymią to:

• Emocjonalne zaniedbanie — opiekunowie fizycznie obecni, ale emocjonalnie niedostępni. Potrzeby materialne zaspokojone, ale emocjonalne ignorowane
• Pozabezpieczny styl przywiązania — szczególnie przywiązanie unikające, w którym dziecko uczy się, że okazywanie emocji prowadzi do odrzucenia
• Rodzinne wzorce tłumienia emocji — „chłopaki nie płaczą”, „nie dramatyzuj”, „weź się w garść” — przekazy, które uczą, że emocje są oznaką słabości
• Trauma relacyjna — doświadczenia, w których wyrażanie emocji było niebezpieczne (np. agresywna reakcja rodzica na płacz dziecka)

To wyjaśnia, dlaczego aleksytymia jest częstsza u mężczyzn — społeczne oczekiwania wobec chłopców i mężczyzn w wielu kulturach systematycznie ograniczają ekspresję emocjonalną od najwcześniejszych lat.

Jak rozpoznać u siebie aleksytymię?

Aleksytymia bywa trudna do rozpoznania — właśnie dlatego, że jej istotą jest ograniczona samoświadomość emocjonalna. Trudno zauważyć to, czego nie widzisz. Oto pytania, które mogą pomóc w wstępnej samoocenie:

• Czy często masz trudność z odpowiedzią na pytanie „co czujesz?”
• Czy zdarza Ci się nie wiedzieć, czy jesteś smutny, zły czy po prostu zmęczony?
• Czy częściej opisujesz fakty niż uczucia, gdy opowiadasz o swoim dniu?
• Czy Twoi bliscy skarżą się, że „nie okazujesz emocji” lub „jesteś zamknięty/zamknięta w sobie”?
• Czy miewasz niewyjaśnione dolegliwości fizyczne (bóle głowy, napięcie, problemy żołądkowe)?
• Czy wywoływanie u siebie emocji podczas oglądania filmów lub czytania książek przychodzi Ci z trudem?

Jeśli na kilka z tych pytań odpowiadasz twierdząco, warto porozmawiać ze specjalistą. Możesz zacząć od naszego darmowego testu przesiewowego K-10, który ocenia ogólny poziom dystresu psychologicznego — częstego towarzysza aleksytymii. To nie jest narzędzie diagnostyczne dla aleksytymii, ale może być pierwszym krokiem do zrozumienia swojego stanu emocjonalnego.

Czy aleksytymię można leczyć?

Tak — i to jest najważniejsza wiadomość tego artykułu. Aleksytymia nie jest wyrokiem. Cameron i współpracownicy w swoim przeglądzie badań nad interwencjami terapeutycznymi wykazali, że aleksytymia jest częściowo podatna na zmianę w procesie psychoterapii, szczególnie w podejściach opartych na budowaniu konkretnych umiejętności emocjonalnych (Cameron i in., 2014, Personality and Individual Differences).

Najbardziej obiecujące podejścia terapeutyczne obejmują:

Terapia skoncentrowana na emocjach

Podejścia terapeutyczne, które bezpośrednio pracują z rozpoznawaniem, nazywaniem i wyrażaniem emocji, wykazują najlepsze rezultaty. Psychoterapia indywidualna daje przestrzeń do powolnego, bezpiecznego eksplorowania wewnętrznego świata przeżyć — czegoś, czego osoby z aleksytymią często nigdy wcześniej nie doświadczyły.

Terapia schematów

Terapia schematów jest szczególnie wartościowa przy aleksytymii o korzeniach rozwojowych. Pracuje z wczesnymi nieadaptacyjnymi schematami — głębokimi wzorcami emocjonalnymi ukształtowanymi w dzieciństwie. Schemat „emocjonalnej deprywacji” (przekonanie, że moje potrzeby emocjonalne nie zostaną zaspokojone) czy „zahamowania emocjonalnego” (przekonanie, że wyrażanie emocji jest niebezpieczne) stanowią dokładnie te wzorce, które leżą u podłoża aleksytymii.

Trening umiejętności emocjonalnych

Podejścia oparte na treningu konkretnych umiejętności — rozpoznawania emocji na twarzach, budowania słownika emocjonalnego, łączenia doznań cielesnych z emocjami — wykazują obiecujące rezultaty. Są szczególnie pomocne na początku procesu terapeutycznego, gdy osoba z aleksytymią potrzebuje fundamentalnych narzędzi do pracy z emocjami.

Psychoedukacja i uważność

Praktyki mindfulness uczą obserwowania wewnętrznych stanów bez oceniania — co jest cennym pierwszym krokiem dla osób, które dotychczas odcinały się od swoich emocji. Psychoedukacja dostarcza wiedzy o tym, czym są emocje, jak działają i dlaczego są ważne — wiedzy, której osoby z aleksytymią często nigdy nie otrzymały.

Pierwszy krok — nie musisz mieć na to słów

Paradoks aleksytymii polega na tym, że trudno poprosić o pomoc z czymś, czego nie potrafisz nazwać. Ale właśnie dlatego istnieją specjaliści, którzy potrafią pracować z tym, co niewypowiedziane. Nie musisz przychodzić na konsultację psychologiczną z gotową diagnozą ani perfekcyjnym opisem tego, co czujesz. Wystarczy, że przyjdziesz z poczuciem, że „coś nie gra” — reszta to nasza wspólna praca.

W Centrum Psychologicznym Sztuka Harmonii w Gdańsku i Gdyni pracujemy z osobami doświadczającymi trudności w rozpoznawaniu i wyrażaniu emocji. Oferujemy psychoterapię indywidualną, terapię schematów oraz konsultacje psychologiczne — również online.

Zadzwoń i umów się na wizytę: 732 059 980